King Lear
En hiermee is eigenlijk maar de helft verteld. De voorstelling gaat namelijk ook over King Lear, de door Shakespeare beschreven Britse koning, die voor zijn dood zijn erfenis wil verdelen onder zijn drie dochters. Maar niet voordat ze hem hebben verteld hoeveel ze van hem houden – ook hij wil erkenning. Een passend repertoirestuk dus om de persoonlijke verhalen van de performers en hun vaders aan op te hangen. Want: ‘In iedere oude man schuilt een King Lear’ (Goethe).

Geolied schakelt de voorstelling dan ook heen en weer tussen beide verhalen. Zo worden passages waarin Koning Lear over de erfenis spreekt door de performers aangegrepen om hun eigen wensen en ongenoegens uit te spreken. Een zoon wil bijvoorbeeld de Chinese kast van zijn vader, maar waarom staat die al jaren bij zijn zus? En wanneer Lear in het tweede bedrijf bij zijn twee dochters in wil trekken maar zijn honderd ridders niet mee mag nemen – verraad! – wordt ook dit betrokken op het eigen leven: vaders enorme boekenverzameling komt hun appartement niet in!

Blootgeven
Normaal gesproken werkt She She Pop niet met een vast scenario. De performers onderhandelen vaak al improviserend met het publiek, over welke sociale regels er in bepaalde situaties toelaatbaar zijn. Soms leidt dat ertoe dat ze uitgekleed op het podium staan. Maar Testament is een uitzondering. Er wordt niet geïmproviseerd en de onderhandeling vindt vooral plaats tussen de performers en hun vaders. Daarbij geven ze zich figuurlijk zó bloot, dat echt naakt overbodig is.

Want wie durft er voor uit te komen dat hij zich voor zijn dochter schaamt? Of durft zich in haar bijzijn af te vragen of haar liefde het gevolg is van de constante stroom geld die hij aan haar overmaakt? Je vader confronteren met zijn gebrek aan aandacht voor je, is ook niet makkelijk. En zeker niet ten overstaan van een heel publiek. De eerlijkheid van beide generaties maakt dat de toeschouwer enorm bij de voorstelling betrokken raakt. De intieme momenten op het podium, alles wat gezegd wordt, is namelijk écht.

Testament doet realiseren dat ook je eigen vader ooit in het openbaar zal gaan neuspeuteren of discrimineren. En dat jíj degene bent die hem er straks op moet wijzen dat zijn overhemd gewassen moet worden. Die paar grijze haren worden zo opeens beangstigend. Maar als een van de vaders op het podium ‘I will always love you’ van Whitney Houston begint te zingen – zo breekbaar dat het absoluut niet clichématig overkomt – vloeit die angst vanzelf weer weg. Zo’n vader mag 100 worden!

Staande ovatie?
Naast de persoonlijke verhalen wordt bovendien het oude King Lear door de hedendaagse context inzichtelijk gemaakt. Het is dan ook zeer vreemd dat een aanzienlijk deel van de toeschouwers nog voor het einde de zaal verlaat. Misschien stoort het de repertoirekenner dat de tragedie hier en daar uitgebreid wordt uitgelegd. Of dat de Nederlandse boventitels niet altijd correct meelopen. Gelukkig dat Testament uiteindelijk – een beetje tegenstrijdig – toch krijgt wat het verdient: een staande ovatie van het overgebleven publiek.

Onder leiding van Gita Hacham gunnen de acteurs de toeschouwers een korte blik op hun meest kwetsbare gedachten: “Een kijkje waar je kippenvel van krijgt,” aldus Momo Pols, actrice in Goosebumps. CultuurBewust TV ging op bezoek tijdens de repetities. Over hoe moeilijk het is om in plaats van persoonlijke proza, echte theaterteksten te schrijven.

Pauw en Witteman
Het begon allemaal in 2008 bij Pauw en Witteman. Vogel werd gevraagd waarom zij zo’n vliegende vaart achter haar carrière als schrijfster en toneelspeelster zet. Hoeveel voorstellingen had ze gemaakt? Ze was de tel inmiddels kwijtgeraakt en dat voor haar vierentwintig jaar. Toen ze vertelde dat deze haast voortkwam uit het feit dat ze misschien jong zou sterven – omdat ze mogelijk belast is met het kankergen – was voor iedereen zichtbaar hoe er een brok in haar keel schoot. Ze moest huilen op de televisie.

Deze huilbui kwam niet tot stand doordat Pauw en Witteman zulke goede psychologen zijn. Tijdens de uitzending kwam Vogel er namelijk achter dat het gen een groter deel van haar leven heeft bepaald dan ze dacht. Al gauw wist Vogel dan ook dat zij een voorstelling wilde maken over haar relatie met haar familie. Over de familie van het meisje ‘dat in 2008 zou huilen bij Pauw en Witteman’. En zo was Document een feit.

Een volle voorstelling
Het is een volle voorstelling met veel verhaallijnen waarin zowel haar ouders, haar broer, als haar oma’s, opa’s en nichten de revue passeren. Ook is ze niet zuinig met details. Zo is er opa Bertus. Een gebochelde man, die woonde in een krappe woonwagen in de Johannapolder op nummer 11F. Hij had zijn wagen gebouwd op treinonderstellen die hij steeds een stukje verder uit elkaar moest schroeven naarmate er meer kinderen geboren werden. Hij stierf met blauwe voeten aan een hersentumor. Zijn vrouw – die hij ontmoet had in de draaimolen – overleed twee maanden later aan borstkanker in het gekkengesticht.

Ook de stijl van haar monoloog en het toneelbeeld zijn theatraal en druk. Zo valt ze vliegensvlug van de ene in de andere emotie, refereert ze aan zichzelf in de derde persoon en kruipt ze over de grond op filmische muziek. Ze draagt onder andere een enorme roodkapje-achtige overgooier, en een groengouden prinsessenjurk. En dit alles op een toneel waarvan zowel de vloer als de achterwand beplakt is met duizenden documenten. Waar dan af en toe ook nog stompzinnig kijkende schaapjes op geprojecteerd worden.

Egocentrisch?
Deze drukte is er echter niet voor niets. Vogel opent haar monoloog namelijk met de vraag of je wel een voorstelling over jezelf moet willen maken. Is dat niet heel egocentrisch? Wanneer houd je zoiets persoonlijks voor jezelf en wanneer gaat dit het publiek aan? Geen ongegronde vraag. Door de overvolle vorm van haar monoloog weet zij haar voorstelling te legitimeren.

Alle overdrijvingen maken de voorstelling namelijk naast erg droevig ook heel erg grappig. Door de aangedikte details over haar opa bijvoorbeeld, wordt het verhaal over zijn noodlottige leven nooit te intiem of te zwaar. Ook wisselt ze haar droeve familieverleden af met anekdotes uit haar jeugd. Zo deed ze als kind vaak verwoede pogingen om dood te lijken – in het zwembad, op het fietspad en in haar bed. Hiervan doet ze op een hilarische wijze verslag. Er mag namelijk ook gelachen worden.

De schoonheid van verdriet
Maar niet alleen de lach maakt haar monoloog geoorloofd. Terwijl Vogel een potsierlijk dansje doet, vraagt ze de toeschouwer namelijk om ondertussen te denken aan eigen verdriet. Hiermee zorgt ze er met een grapje voor dat de voorstelling niet langer gaat over háár verdriet, maar ook over verdriet van anderen. Er ontstaat een zekere afstand. Door haar overdadige stijl groeit dat wat begint als persoonlijke ‘roadmovie’ uit tot een voorstelling die over verdriet in het algemeen gaat.

En daarbij slaat Vogel geen emotie over. Alle kanten van verdriet – inclusief die van het publiek – komen voorbij. En daarmee slaagt Sanne Vogel voor de volle honderd procent in haar voornemen de ‘schoonheid van verdriet’ aan te tonen. Want als je het publiek echt kan laten voelen dat verdriet zowel vrolijk, lelijk, vriendelijk als harteloos kan zijn – en dat het je persoonlijkheid zelfs positief kan beïnvloeden – ja, dan heb je laten zien hoe verschrikkelijk mooi verdriet eigenlijk zijn kan. Overdreven? Nee hoor, helemaal niet.

Over DOX
DOX is een theatergroep die – zoals zij zelf aangeven – jonge talentvolle theatermakers en andersoortige podiumkunstenaars uit de provincie Utrecht de ruimte en begeleiding biedt bij het maken van multidisciplinaire theatervoorstellingen. In deze voorstellingen worden vaak aan de multiculturele samenleving gerelateerde thema’s aangesneden, die jongeren wezenlijk bezighouden.

Gespannen relaties
Zo ook de door regisseur Jellie Schippers en decor- en kostuumontwerper Myriam van Gucht gemaakte voorstelling BLOED waarin Jung-sun den Hollander, Collin van den Broek en Alex Hendrickx de hoofdrollen vertolken. Deze voorstelling speelt zich af op een kaal, verlaten dak van de woning van een vader die sinds een jaar samenwoont met zijn vrijwel volwassen zoon. In het verleden heeft hij zich nooit om deze zoon bekommerd waardoor de jongen zich onbemind en onbegrepen voelt. Hun hernieuwde samenzijn levert dan ook de nodige spanningen op: ze gaan met elkaar op de vuist, zwijgen elkaar dood en beschuldigen de ander van desinteresse. 

Ook voor de Aziatische huishoudster is opvoeden een duivels karwei. Haar dochter is onlangs uit huis geplaatst, en dit gemis probeert zij enigszins te compenseren. Ze is zowel buffer als reddende engel in de relatie tussen vader en zoon. Zogenaamd per ongeluk laat ze de sleutel van een net op slot gedraaide deur – en tevens enige uitgang van het dak – in de schoorsteenpijp vallen. Hiermee dwingt zij vader en zoon hun ergernissen met elkaar te bespreken; het begin van een langdurige reparatie.  

Originele rauwe beeldtaal
BLOED wordt geen moment saai of voorspelbaar. De voorstelling blinkt namelijk uit in prachtige rauwe beeldtaal, waarmee de dilemma’s tussen vader en zoon steeds origineel belicht worden. 

Zo probeert de jongen met enorme toewijding een piepklein kippeneitje uit te laten komen, door de moederkip verlaten. Hiermee wordt zowel zijn schreeuw om aandacht uitgedrukt, als zijn wantrouwen jegens ouders in het algemeen. Wanneer aan het eind van de voorstelling de band tussen vader en zoon verbeterd lijkt, komt ook het eitje uit – een leuk gevonden metafoor en een echt kuikentje op het toneel!

Ook de manier waarop de moederlijke gevoelens van de huishoudelijke hulp voor de jongen omslaan in een vreemd soort seksuele affectie, wordt lichamelijk knap verbeeld. De aai van de vrouw over de bol van de jongen, gaat zo beheerst en geleidelijk over in handtastelijkheid, dat de grens tussen wat gepast is als moederlijke aanraking en wat niet, totaal vervaagd. Een geweldig vervreemdend effect. 

Tegenvallende danspassages
De drie acteurs gebruiken niet alleen tekst om de moeizame relaties tussen hun personages neer te zetten. Ook doordat zij hun lichaam bij hun spel inzetten, weten zij de ware aard van deze relaties intens weer te geven. Dit lichaamsbesef lijkt het resultaat van het feit dat DOX eerder veel danstheatervoorstellingen  heeft geproduceerd. 

Maar waarom dan toch die slordige breakdance intermezzo’s in BLOED? De spelers glijden over de grond en staan op hun handen, maar doen dit zo onbeheerst dat het lijkt alsof ze er geen enkele les in gevolgd hebben. Het lijkt dan ook alsof er in deze voorstelling alleen gedanst wordt om aan de zelfopgelegde eis van multidisciplinair theater te voldoen. Erg onnodig en jammer.

Extreem, maar herkenbaar
Dit doet gelukkig niets af aan de pijnlijk grappige herkenbaarheid van de voorstelling. Natuurlijk zijn de meeste jongeren vroeger niet thuisgebracht door een ‘hoerenmadame’ nadat ze door hun morsige vader zijn achtergelaten op een discovloer. Ook worden weinig ouders door hun kind recht in hun gezicht gespuugd. Toch hebben de meeste gebeurtenissen in de voorstelling een zeker waarheidsgehalte. Dat maakt de voorstelling realistisch, maar bovenal heerlijk voer voor een avondje lekker relativeren!

In een aaneenschakeling van niet erg gelikte sketches, balanceert deze voorstelling tussen ontegenzeggelijk grappige en tenenkrommend clichématige momenten – waar desalniettemin het enthousiasme vanaf druipt. Ook voor wie een beetje Michael Jackson-moe is.

Dubbele battle
Michael versus Madonna is meer dan een humoristische synopsis van het leven van beide supersterren. Volgens de makers is de voorstelling naast een ‘battle of idols’ namelijk ook een ‘battle of sexes’. Niet alleen wordt dus de vraag gesteld wie van de twee er, ondanks de vroege dood van Michael, het meest onsterfelijk is. Ook wordt er gestreden om het patent op een arsenaal aan geslachtsgebonden eigenschappen.

Zo zet Eva Marie de Waal – afgestudeerd aan de Amsterdamse Toneel en Kleinkunst Academie en bij het grote publiek voornamelijk bekend van de televisieserie De Co-assistent – een buitengewoon vrouwelijke Michael neer. Terwijl Wouter de Jong, die al eerder de succesvolle Paradevoorstelling Wouter speelt wel aardig ten tonele bracht, Madonna juist speelt als de sterke vrouw die te mannelijk is voor haar vrouwzijn.

Seksegerelateerde grappen
Deze cross-gender eigenschappen, die zowel Jackson als Madonna worden toegedicht, worden ingezet om mooie bruggetjes te maken naar seksegerelateerde grappen over het gebrek aan humor en richtingsgevoel bij vrouwen, en voor geintjes over het (te) hoge libido van mannen.

Het zijn deze opendeuren die de basis voor de humor vormen. Maar; de manier waarop De Waal en De Jong de clichés van de twee eerdergenoemde battle’s met elkaar verbinden, is dermate goed, dat de toeschouwer niet anders kan dan er hartelijk om lachen.

Grenzen opzoeken
Daarbij zijn ze overigens niet bang de grens van wat grappig of origineel is op te zoeken. Wanneer Madonna zich waagt aan de wetenschap en begint te filosoferen over de eventuele aanwezigheid van Elvis-moleculen in haar lichaam, slaat de voorstelling een zijweg in die zowel oninteressant als overbodig lijkt.

Ook wanneer de ‘battle of sexes’ daadwerkelijk uitmondt in een vrijpartij tussen Michael en Madonna, waarbij ze strijden over wiens fantasieën – Michael’s vermeende pedofilie of Madonna’s masochisme – ze in de praktijk zullen brengen, is het voelbaar dat de voorstelling af en toe wringt.

De sfeer zit er dan echter al dermate in, dat er een potje gebroken kan worden. Bovendien wordt er met deze seksscène op artistieke wijze de spot gedreven met Jackson en Madonna als massaproduct: Camp met de hoofdletter C dus. Met deze wetenschap in het achterhoofd is de scène beter te verteren!

Passend slot
In deze stijl wordt de voorstelling dan ook afgesloten; soms over de top, maar wel spitsvondig en ontzettend grappig. In een medley waarin nummers van Michael Jackson en Madonna elkaar afwisselen, wordt aan de hand van op elkaar aansluitende liedteksten het stereotypebeeld van de sekse en de twee idolen nogmaals bevestigd.

Al mimend en dansend wordt duidelijk dat het icoon Michael slechts een afspiegeling van de ware Michael is, en dat hij altijd die Man in the mirror zal blijven. En Madonna? Zij is Like a Virgin, met de nadruk op like.