Allure
Op PAN Amsterdam presenteren dit jaar 134 deelnemers hun topstukken aan het publiek in de rijk uitgedoste stands. De potentiële kunstkopers lopen rustig rond en bekijken de objecten met een kritische blik. Of ze rusten uit met een glas wijn en oesters in een van de paviljoens. De PAN Amsterdam straalt allure uit en is duidelijk gericht op een publiek met een goed gevulde portemonnee. Dat wil niet zeggen dat jonge verzamelaars niet welkom zijn, ook voor hen is wat te vinden op de beurs. Er zijn zelfs bezoekers die alleen komen genieten van al het moois. ‘Ik ben nog student en kan hier helaas nog niets betalen. Over een paar jaar kom ik terug met een rijke man,’ aldus Floortje, een van de jongere bezoekers.

Een gevarieerd aanbod
In de stands van de handelaren is van alles te zien: van antieke geografische kaarten tot een Rietveldstoel en van Japanse kamerschermen tot een realistisch schilderij van een bakje patat. De stand van Jan Roelofs Antiquairs springt eruit: hier is zowel antiek als moderne kunst te zien, een combinatie die nieuwsgierig maakt. Ook Steltman Juwelier pakt uit: in de vitrines is een ware jungle opgebouwd waar de sieraden maar nauwelijks te onderscheiden zijn. De must-see van de PAN Amsterdam wordt aangeboden door Kunsthandel Salomon Lilian. Het huwelijk van Tobias en Sarah door Jan Steen is hier te koop voor € 1,8 miljoen. Er zit nog geen rode stip op. Een werk van deze prijsklasse wordt ook niet gelijk verkocht op de beurs, wel wordt hier het eerste contact gelegd voor een verkoop.

Kunst als investering
Ook al is het vrij rustig op maandagochtend op de beurs, toch lopen er opvallend veel potentiële kopers rond gezien deze tijd van economische crisis. Wordt er nog wel geïnvesteerd in kunst? Bij Leslie Smith Gallery hangt hedendaagse Aboriginal kunst in de stand. ‘Het is waarschijnlijk de enige kunststroming waarbij het mogelijk is om topstukken aan te schaffen voor een relatief lage prijs omdat deze kunststroming nog in de kinderschoenen staat,’ aldus de galeriehouder.

Het is dus nog even afwachten voor de deelnemers wat de beurs hen zal brengen. Een ding is zeker: met al deze mooie objecten, kleurrijke aankleding en enthousiaste bezoekers zal PAN Amsterdam volgend jaar weer een succesvolle 26e editie meemaken.

De tentoonstelling toont een overzicht van hedendaagse Aboriginal kunst vanaf 1970. Voorheen maakten Aboriginals ceremoniële objecten voor eenmalig gebruik, maar vanaf de jaren ’70 zijn zij bewust kunst gaan maken. De authentieke beeldtaal en technieken worden toegepast op doek en hout zodat het verkoopbaar is. Sinds die tijd kopen ook Nederlandse musea en verzamelaars Aboriginal kunst. In de tentoonstelling is zowel werk van particuliere verzamelaars, alsook van musea (waaronder het Groninger Museum, Wereldmuseum Rotterdam en uiteraard het Aboriginal Art Museum) te zien.

Abstract fantasierijk
De traditionele Aboriginal schilderijen zijn zonder voorkennis niet erg toegankelijk, maar bieden tegelijkertijd de mogelijkheid om als autonoom werk te worden beschouwd. Zonder voorkennis lijken de stipjes-schilderijen abstract, maar voor de Aboriginals vertellen deze werken vaak over de droomtijd: een andere tijdsdimensie waarin de wereld werd gecreëerd door hun voorouders. De Aboriginals herkennen de sporen die zij hebben achtergelaten en proberen ze terug te roepen door middel van dans, zang en vertellingen. De titels verwijzen veelal naar een plek of een droom, wat ons de mogelijkheid geeft om zelf te bepalen wat het voorstelt.

Mooi contrast
Sommige werken zijn op natuurlijke materialen aangebracht, zoals Wadjina-figuren op boombast. Twee figuren boven elkaar – zonder mond, maar met stralenkrans – zijn zeer treffend afgebeeld. De witte, enigszins doorschijnende verf op de donkere barst creëert diepte, terwijl tegelijkertijd de houtstructuur nog zichtbaar is. Als omlijsting zijn er stukken bamboe om de kromme boombast bevestigd. Dit lijkt het ultieme Aboriginal kunstwerk, waardoor je des te meer wordt verrast door het werk van Paddy Bedford (ca. 1922-2007) dat om een hoekje hangt. Zijn schilderij Untitled uit 2004 doet door de primaire kleuren en zwarte strepen aan als een Mondriaan met vloeiende lijnen. Achter glas en met strakke witte lijst staat het in contrast met de boombast-schilderingen, als het ultieme bewijs dat Aboriginal kunst veelzijdig is.

Ook andere werken, zoals het schilderij Thundi (2008) van Mirdidingkingathi Juwarnda Sally Gabori (ca.1924), zou niet misstaan tussen westerse kunst. De dikke vegen oranje, witte en zwarte verf creëren een abstract beeld dat niet direct aan Aboriginal kunst doet denken.  Even verderop brengen de YawkYawk sculpturen je weer in Aboriginal sferen. De beelden zijn uit hout gesneden, maar zijn tegelijkertijd simpel, met prachtige versieringen en zelfs een haardos. Deze kunstwerken moet je in het echt zien om te ervaren met welke precisie de details zijn aangebracht.

Vermenging van Aboriginal en westerse cultuur
De grootste verandering in Aboriginal kunst is te zien in het werk van stedelingen. Zij zijn wel van oorsprong Aboriginal, maar doordat ze niet op traditionele wijze leven, laat hun kunst de vermenging met de westerse cultuur zien. Zo stelt Richard Bell (1953) met zijn werk Sanctions (1992) de positie van de Aboriginals ter discussie. Met dikke lagen acrylverf verbindt hij afbeeldingen van slaven en traditionele Aboriginal kunst. In de verf heeft hij symbolen uit zowel de westerse als de Aboriginal cultuur uitgespaard.

Aboriginal art today! toont de diversiteit van de hedendaagse Aboriginal kunst. Uiteraard zijn er de welbekende roodbruin, gestipte schilderijen, maar Aboriginal kunst blijkt zoveel meer dan je in eerste instantie verwacht. Juist door de verrassende combinatie van traditioneel en vernieuwend werk, aardkleurige en kleurrijke schilderijen brengt de tentoonstelling de Aboriginal kunst tot leven.

Sinds Bedfords overlijden twee jaar geleden in het huis van Kofod noemt zij hem niet meer bij zijn naam, in plaats daarvan spreekt ze over “dear friend”, “old man” of “mister Bedford”. Bedford en Kofod ontmoetten elkaar toen Kofod als taalkundige kwam werken in de Kimberley regio. Zij heeft zich daar verdiept in de Aboriginaltaal, waardoor ze de kunstenaar vanavond soms zelfs in zijn eigen taal citeert. Uit de manier waarop ze over haar vriend praat blijkt wel hoe zeer ze op hem gesteld is.

Bedford en Kofod hebben samen veel reizen gemaakt door de Kimberley, zodat Bedford haar zijn woon- en geboorteplaats kon laten zien. Kofod laat foto’s zien van de dolblije Aboriginal in een helikopter. “Hij hield van helikopters en beloofde iedereen keer op keer om hen mee te nemen in een heli.” Sommige schilderijen lijken het Australische landschap vanuit de lucht te verbeelden, “dan is te zien waar zijn geest de beelden vond die hij maakte.”

Tegelijkertijd vormen de landschappen een verwijzing naar de droomtijd; een tijd waarin mythische voorouders onder de aardbodem vandaan kwamen en de wereld schiepen. Er zijn verschillende verhalen verbonden aan de droomtijd, die nog altijd met rituelen worden doorverteld en waarvan Bedford er een aantal veelvuldige schilderde. “Dat hij een verhaal op diverse manieren kon verbeelden maakt hem een groot kunstenaar,” aldus Kofod.

Een van Kofods favoriete werken op de tentoonstelling in Utrecht is Lightning Creek. Dit schilderij vertelt het verhaal van de emu en de kalkoen die samen op reis waren. De kalkoen wilde ’s avonds stoppen om te kamperen, maar de emu was het hier niet mee eens. Ondanks dit meningsverschil stopte de kalkoen, waarna de emu vast kwam te zitten in de berg. Hierdoor is er een klif in de berg Mount King ontstaan. Het schilderij, met daarop 3 figuren op een berg, laat de nacht zien. De vervagende zwarte lucht doet aan oneindigheid denken.

Uit de verhalen van Kofod blijkt dat de Aboriginals tussen twee werelden leven, enerzijds hechten ze grote waarde aan de Aboriginalcultuur, maar tegelijkertijd kunnen ze niet aan de moderne wereld ontsnappen. Deze tweestrijd blijkt uit de redenen die Bedford gaf om te schilderen. Hij deed dit om de droomtijd te verbeelden, tegelijkertijd antwoordde hij op de vraag van Radio France ‘waarom hij schilderde’ met: “Ik schilder voor een Toyota”. De auto die hij de naam ’wild horse’ gaf.

Volgens Kofod hield Bedford vooral erg van schilderen. “Zijn kennis over zijn eigen land creëerde de beweging in zijn hand, zijn hand werd steeds vrijer naarmate hij ouder werd.” Bedford heeft veel van zijn schilderijen op Kofods veranda gemaakt. Samen met andere schilders verbleef hij bij haar, waar ze praatten over hun kunst. In het auditorium van het Aboriginal Art Museum zijn foto’s te zien van de kunstenaars op de veranda.

De komst van de Europeanen, veertig jaar voor Bedfords geboorte, heeft veel veranderd in het leven van de Aboriginals. Een paar jaar voor Bedfords geboorte was een grote groep van zijn stamleden door blanken vermoord. Deze plek verbeeldt Bedford vaak met een rode cirkel op zijn schilderijen.

De verhalen van Kofod laten de minimalistische schilderijen van Bedford tot leven komen. Zijn schilderijen bestaan uit weinig kleuren; veelal wit, roodbruin en zwart. Op de doeken zijn vaak lijnen en cirkels te zien. Door de uitleg van Kofod blijken achter deze abstractie belangrijke verhalen te schuilen die de Aboriginals niet willen vergeten.