Al is er geen tekst, geen verhaallijn en geen personages, Tussen is op vele manieren een ultieme theatrale beleving. In plaats van een of andere specifieke, diepzinnige boodschap geeft Boukje Schweigman haar publiek een diepgaande (theater)ervaring mee.

De theaterervaring als boodschap
De voorstellingen van Boukje Schweigman (1974) vallen in principe onder de noemer mime. Met de inbreng van de Japanse danser Kenzo Kusuda heeft Tussen een sterke neiging naar moderne dans. Door het sobere gebruik van theatrale middelen deze voorstelling echter ook overeenkomsten met ‘performance art’. Geen personages, tekst en verhaal, maar lichamen, bewegingsprocessen en het creatief gebruik van licht. Het publiek wordt hierbij deel van de voorstelling, niet slechts als toeschouwer maar als participant: van belang is wat de toeschouwer ervaart, niet wat de makers bedoeld hebben. Voor Schweigman staat namelijk de individuele beleving van de bezoeker van de voorstelling centraal. Ze wil geen boodschap meegeven, maar de ervaring van de door haar gecreëerde wereld in het theater op dat specifieke moment.

Het overgangsritueel
De bijzondere opening van Tussen is typerend voor Schweigman, ze creëert een zogenaamd overgangsritueel van de alledaagse wereld naar de wereld van de voorstelling. Eén voor één moeten de toeschouwers de donkere ruimte inlopen en ontdekken daar dat ze op de (lege) speelvloer staan. Onder de mensen blijken zich ook performers van de voorstelling te bevinden, die plotseling in een fel spotlicht op de grond vallen. Als het zaallicht weer aangaat en het publiek ziet dat het wordt uitgenodigd om op de tribune plaats te nemen, is de saamhorigheid wat vergroot.

Zoeken naar betekenissen
In deze bewust collectieve ambiance begint de eigenlijke voorstelling. Een reeks losjes aan elkaar gekoppelde situaties volgt – scènes met een narratieve structuur zijn het niet. Het begint met schemerlicht: heel langzaam worden de lichamen van de performers zichtbaarder. Vloeiend als een grote klont lichamen verplaatsen ze zich over het toneel. Onder de lichamen van vlees en bloed bevinden zich ook enkele levensgrote neplichamen van stof en kleding. Af en toe raakt een performer los van de groep, maar niet voor lang. Het doet denken aan de strijd tussen individu en gemeenschap, het ontkomen aan de invloed van de massa en het verlangen bij anderen te horen.

In de ‘dialoogscène’ die hierop volgt zien we hoe Schweigman haar lichaam, op handen en voeten, onder de dwingende hand van Kusuda probeert uit te komen. Maar hij weet na elke ontsnappingspoging zijn hand weer op haar hoofd te leggen, en uiteindelijk zelfs in haar mond. Grappig hoe op deze manier het thema van sociale dominantie en zelfs slavernij wordt opgeroepen. Maar niet elk tafereel in Tussen is even begrijpelijk. Het is ook aan het publiek om een eigen individuele betekenis te geven aan wat getoond wordt. Het interpreteren is nu de taak van de toeschouwer.

Bewust worden van de eigen blik
Hoogtepunt is wanneer met stroboscopisch licht, met de variatie van licht en donker, de ogen van de toeschouwer op scherp worden gesteld. Als de performers naar voren en naar achteren over de vloer bewegen, lijkt dit voor de kijker op een filmpje waarvan regelmatig fracties van beeldmateriaal missen. Want het licht gaat steeds even uit, waardoor de bewegingen niet volledig gevolgd kunnen worden. Bij donkerslag staan echter de beelden nog één of twee secondes op het netvlies van de kijker. Het volgende moment, bij fel licht, moet het beeld alweer worden aangepast omdat de dansers zich op een net iets andere plek of in een andere houding bevinden. Vervreemdend en hallucinerend zijn de juiste woorden daarvoor. Aan het eind bewegen de performers zelfs de tribune in. Ze kruipen op de schoten van toeschouwers en gaan liggen, alsof ze (letterlijk) een rustpunt zoeken bij het publiek. Tussen is theater zoals het ergens diep in de kern bedoeld moet zijn: het gemeenschappelijk en toch individueel ervaren van iets nieuws en verwonderlijks, en het bewust worden van de eigen blik.

02-03-2010