Ze staan in menig boekenkast om indruk te maken op het bezoek, maar naar de inhoud kan beter niet gevraagd worden. Om de bezitter van het klassieke werk niet meer met de mond vol tanden te laten staan, wanneer gevraagd wordt waar het eigenlijk over gaat, bespreken we tweewekelijks een klassieker uit binnen- of buitenland. Deze keer: Van oude mensen, de dingen, die voorbijgaan… van Louis Couperus.

Het laatste decennium is de populariteit van de (literaire) thriller tot grote hoogte gestegen. Op de tientallen bestsellerlijsten die er circuleren prijken steevast de namen van Saskia Noort, Charles den Tex en Esther Verhoef. Bij ieder nieuw thrillersucces laait de discussie over de literaire waarde van de thriller weer op. Deze rubriek is niet de plaats om die discussie te voeren, maar aanhangers van het genre hebben een stevige troef in handen door honderd jaar terug in de tijd te gaan: Ook een gevierd auteur als Louis Couperus hield zich met het genre bezig. In 1906 publiceerde hij de literaire thriller Van oude mensen, de dingen, die voorbijgaan…

De families Steyn de Weert en Takma zijn na vele jaren in Indië neergestreken in het chique Den Haag. De stokoude heer Takma bezoekt dagelijks grootmamma Ottilie Steyn de Weert om te praten over hun gezamenlijke verleden en het geheim dat ze delen. Wanneer Ottilies’ kleinzoon Lot wil trouwen met de kleindochter van de oude Takma voelen ze dat ze moeten ingrijpen, hoewel ze hun geheim liever niet prijs willen geven. De twee oudjes denken dat ze de enige zijn die het grote geheim kennen, maar gaandeweg wordt duidelijk dat meer familieleden op de hoogte zijn.

Alsof hij zijn tijd een eeuw vooruit was, weet Couperus de spanning in Van oude mensen zorgvuldig op te bouwen. De oude mensen omschrijven het grote geheim als ‘het vreselijke Ding’ en lang blijft onduidelijk wat dat voor ding is. Naarmate meer familieleden het geheim ontdekken, of al op de hoogte blijken te zijn, wordt de lezer een stapje dichter bij de waarheid gebracht.

Van oude mensen leest als een diesel. Het boek komt op slakkentempo op gang, in het ritme van de naar het huis Steyn de Weert schuifelende oude Takma. Met elke ontdekking voert het tempo zich wat op, richting de waarheid, die ergens achter de horizon schuilgaat en waar ook de ondergang van de oude mensen wacht.

Thrillers worden doorgaans niet geroemd om hun eeuwigheidswaarde. Hoewel niet zo populair als het zeven jaar eerder van Couperus’ hand verschenen Eline Vere, heeft [Van oude mensen de tand des tijds meer dan doorstaan. In 2008 bewerkte Ger Thijs het boek nog tot een theatervoorstelling (met onder andere Marjon Brandsma en Bram van der Vlugt).

Er is dan ook meer dan het bloedstollende plot dat het boek tot een klassieker maakt. Het is ook een typisch kind van het naturalisme met de thematiek van de erfelijkheid en familiebanden. Alle afstammelingen van grootmamma Ottilie hebben trekjes – zowel de goede als de slechte – van elkaar overgenomen en jaloezie en afgunst vieren hoogtij. Hoe dichter de familie bij de waarheid geraakt, hoe meer de nare trekjes en het eigenbelang boven komen drijven.

Los daarvan is er natuurlijk de zwierige negentiende-eeuwse stijl van Couperus, met de typerende naturalistische dialogen, die het werk kaarsrecht overeind houdt en bij iedere lezing weer uniek is. De oude mensen mogen dan overlijden, de dingen mogen voorbijgaan, het werk van Couperus blijft een genot om te lezen, literaire thriller of niet.

21-08-2009