Je zou het debuut van Alexander van der Meer – De knapste man van Nederland – met gemak een banale roman kunnen noemen. Maar in deze roman is het juist die banaliteit waarin de pracht van het boek besloten ligt.

De knapste man van Nederland verhaalt over Tobias Fiedler die deze titel door een journalist toebedeeld kreeg. Tobias is een joodse, uitgerangeerde kernfysicus wiens moeder na een lang ziektebed overlijdt. Vanwege een problematische verleden dat zich aan Tobias Fiedler begint op te dringen, stopt hij met zijn werkzaamheden voor de universiteit. In veelvuldige flashbacks krijgt de lezer steeds meer over dit verleden te weten. Van der Meer wisselt het verhaal af met gesprekken tussen Tobias en zijn enige klankbord; zijn psychiater.

Banaliteit
De banaliteit van de roman toont zich in de meest onwaarschijnlijke wreedheden, die de Nederlandse schrijver tot in detail beschrijft. De vele flashbacks – waarin deze wreedheden aanvankelijk vooral tot uiting komen – belemmeren een vlot verloop van het verhaal. Ook is het boek rijk aan seksscènes, waarin elke vorm van romantiek ontbreekt. Van der Meer verwijst erg vaak nadrukkelijk naar de problematische relatie van Tobias’ met zijn moeder en zijn verleden. Zo douchet Tobias dagelijks 1 tot 2 uur, volgens zijn psychiater op zoek naar de geborgenheid die hij bij zijn moeder gemist heeft, en wordt Tobias overdreven vaak aan zijn joodse achtergrond herinnerd, die Tobias juist probeert te negeren.

Wat de roman redt, is de flinke dosis cynisme waarmee het boek overgoten is. Dit maakt de gruwelijkheden voor de lezer gemakkelijk te behappen en zorgt bovenal voor veel – vaak zwarte – humor. Zoals de gesprekken die Tobias voert met zijn psychiater. Deze lijken zelden tot iets te leiden, maar zorgen wel voor erg geestige conversaties.

Verder geeft het cynisme het gevoelsleven van de hoofdpersoon perfect weer. De rechtstreekse, platvloerse beschrijvingen geven blijk van het wrange pessimisme van de hoofdpersoon. Voor vrouwen heeft Tobias behalve lust, weinig echte gevoelens. Ook de sterfte van zijn moeder brengt weinig gevoel teweeg.

Erkenning
De passages waarin enigszins oprecht enthousiasme bij Tobias te ontwaren is, zijn de passages waarin Tobias spreekt of denkt over zijn natuurkundig specialisme. Uit de volharding waarmee hij aan zijn natuurkundige ideeën vasthoudt, blijkt hoe zeer Tobias op zoek is naar erkenning. Deze zoektocht naar erkenning is rechtstreeks terug te voeren op Tobias’ moeder, die Tobias altijd een mislukkeling is blijven vinden.

De nadruk waarmee Van der Meer motieven rond Tobias’ relatie met zijn moeder en zijn verleden naar voren brengt, maakt dat het hoofdpersonage voor de lezer begrijpelijk wordt. Dit begrip van de lezer staat in schril contrast met het onbegrip van Tobias’ eigen omgeving.

Opzet
Ook de opzet van de De knapste man van Nederland is een heel bewuste constructie van de roman. De flashbacks verminderen geleidelijk aan, waardoor het verhaal versnelt en je steeds meer verdwaalt in de raadselachtigheden die zich in het leven van Tobias voor doen.

Het verhaal dat aanvankelijk een beschrijving van een cynische, afgeschreven kernfysicus zonder gevoel lijkt te zijn, ontvouwt zich zo tot een geestige, gevoelsroman over een man wiens afschrikwekkende jeugd voorgoed een stempel op zijn leven heeft gezet. De banaliteit in de roman ondersteunt elk element van het verhaal en maakt het juist tot de prachtige roman die De knapste man van Nederland is.

12-10-2010