Wie naar Amsterdam gaat om iets te leren over de jodenvervolging in de Tweede Wereldoorlog komt al snel bij het Anne Frankhuis uit. Maar er is in de hoofdstad veel meer dat herinnert aan de verschrikkingen van de oorlog. Het Joods Historisch Museum (JHM) weet dat als geen ander en organiseert daarom geregeld de stadswandeling Langs stenen herinneringen.

“Dit gaat geen vrolijke stadswandeling worden,” zegt rondleidster Marcella Levie van het JHM bij aanvang van de stadswandeling op zondag 15 augustus. Hoe kan het ook anders? Van de 70.000 Joden die vlak voor de Tweede Wereldoorlog in Mokum woonden, overleefden immers slechts 10.000 de verschrikkingen van de oorlog. Het is daarom niet vreemd dat op verschillende plekken in de stad monumenten zijn opgericht voor de Joodse slachtoffers. Lopend door de oude Jodenbuurt en de Plantage herinneren bekende en minder bekende monumenten en gebouwen je aan het leed van de Joodse Amsterdammers.

De Dokwerker en het Auschwitzmonument
Voor de Portugese Synagoge op het Jonas Daniël Meijerplein staat de Dokwerker, een beeld van de kunstenaar Mari Andriessen. Op 22 en 23 februari 1941 werden op deze plek Joodse mannen tussen de 18 en 35 jaar verzameld tijdens de eerste Amsterdamse razzia’s. De opgepakte mannen werden naar kamp Schoorl vervoerd en belandden vervolgens in concentratiekamp Mauthausen. De krachtige mannenfiguur van de Dokwerker herinnert aan de Februaristaking, die als protest op deze razzia’s uitbrak.

Het Auschwitzmonument van Jan Wolkers in het Wertheimpark is een ander bekend Amsterdams oorlogsmonument. Het bestaat uit zes gebroken spiegelende glasplaten die de zes miljoen omgekomen joden symboliseren. Kijkend in deze spiegels zie je een gebroken hemel, want na Auschtwitz zal de hemel volgens Wolkers voor altijd geschonden zijn. Onder de spiegelplaten is een urn begraven met daarin as uit het concentratiekamp Auschwitz.

De crèche tegenover de Hollandsche Schouwburg
Naast de bekende monumenten zijn er in Amsterdam veel plekken die herinneren aan het Joodse leed tijdens de Tweede Wereldoorlog. Plekken waar je aan voorbij loopt als je er geen weet van hebt. Zo zijn er de panden waarin de Joodsche Raad gevestigd was, onder andere op de Nieuwe Keizersgracht 58. En wie is het in de bestrating bij de Stopera wel eens opgevallen dat daar ooit een joods jongensweeshuis stond? In 1943 werden de jonge bewoners weggevoerd naar concentratiekamp Sobibor. Een lijn van keramiek geeft aan waar dit tehuis gestaan heeft. Ook Plantage Middenlaan 31-33, tegenover de Hollandsche Schouwburg, is een plek met een roerige geschiedenis.

Hier stond Huize Henriëtte, een kinderopvang. In 1942 was deze crèche de kinderafdeling van de Hollandsche Schouwburg: kinderen tot twaalf jaar werden hier opgevangen terwijl hun ouders in de schouwburg tegenover wachtten op hun deportatie. Honderden Joodse kinderen zijn uit deze crèche gesmokkeld en naar onderduikadressen gebracht. Dankzij deze reddingsacties overleefden veel van deze kinderen de oorlog, terwijl de rest van hun familie omkwam in de concentratiekampen. Op de plek van de crèche staat nu een ander gebouw, maar op het pand ernaast herinnert een plaquette aan deze gebeurtenissen.

Terug in de tijd
Van een wandeling langs deze belangrijke monumenten en gebouwen word je inderdaad niet vrolijk, maar het zet je wel aan het denken. Hoe het levendige Amsterdam er ooit uit moet hebben gezien. Hoe de Joden bang en onzeker hun lot afwachtten. Hoe ondergedoken kinderen zich moeten hebben gevoeld toen hun ouders na de oorlog niet meer terugkeerden uit de concentratiekampen. De oorlogsmonumenten in Amsterdam houden de herinnering aan de Joodse slachtoffers in leven. En dat maakt het dat er naast het achterhuis van Anne Frank nog zoveel andere plekken zijn om eens bij stil te staan.

Het Joods Historisch Museum organiseert geregeld stadswandelingen door de oude Joodse wijk, variërend van thema. Deze wandelingen worden aangekondigd op de website of zijn als groepsarrangement te boeken. Voor degenen die er liever zelf op uittrekken, zijn er in de museumwinkel van het JHM folders met stadswandelingen te koop.

25-08-2010