Dit najaar is er in het Gemeentemuseum Den Haag de tentoonstelling Cézanne – Picasso – Mondriaan. In nieuw perspectief over de drie protagonisten van de aanloop naar de moderne kunst te zien. Het Gemeentemuseum beheert de grootste collectie Mondriaans en dat is te zien aan de nieuwe draai die het ze aan de tentoonstelling, die eerder al in Frankrijk te zien was met alleen Cézanne en Picasso, heeft gegeven. Vandaar ook de ondertitel In nieuw perspectief

In de tentoonstelling wordt Paul Cézanne (1839-1906) gepresenteerd als de ‘vader van de moderne kunst’. Eigenlijk zouden ze hem de ‘grootvader’ moeten noemen. De vader van de moderne kunst is eigenlijk Pablo Picasso (1881-1973), die rond 1900 brak met het centraal perspectief en met zijn kubistische werk de periode van de moderne kunst inluidde. Hij werd hiertoe rechtstreeks geïnspireerd door Cézanne. Picasso zou het figuratieve echter niet loslaten.

Abstractie
Wie de eerste schilder was die compleet abstracte werken zou maken is niet bekend. Wassily Kandinsky en Frantisek Kupka worden beiden weleens genoemd. In ieder geval is Piet Mondriaan (1872-1944) een van de bekendste abstracte schilders. Hij zocht naar een vorm van absolute kunst waar hij zijn theosofisch gedachtegoed in kon uiten. Geïnspireerd door een tentoonstelling in 1911 in Amsterdam met kubistische kunst vertrok hij in 1912 naar Parijs. Vanaf dat moment zou hij in zijn werk gaan ‘abstraheren’ van de werkelijkheid om uiteindelijk compleet abstracte kunst te maken. Op die manier loopt de ‘familielijn’ van de moderne kunst van Cézanne naar Picasso naar Mondriaan, van postimpressionisme naar kubisme naar abstractie.

Tijdslijn
Wie tot wat heeft geïnspireerd is eigenlijk niet samen te vatten in een dergelijk lineair proces. De tentoonstelling heeft dit gelukkig duidelijk aangegeven, door onder meer aan te geven dat er meerdere routes mogelijk zijn. In de laatste zaal – of de eerste, het hangt af van de route die je kiest – is een tijdsbalk te zien waarop staat aangeduid in welk jaar de tentoongestelde werken zijn vervaardigd. De werken zelf hangen niet chronologisch op zaal, maar zijn thematisch gerangschikt naar landschappen, stillevens en menselijke figuren. In iedere zaal hangen bordjes met te veel tekst om deze thema’s uit te leggen. Kern van het verhaal: Picasso bleef gespecialiseerd in menselijke figuren, een onderwerp dat ook Cézanne goed beheerste, maar Mondriaan in veel mindere mate. Daarentegen waren Cézanne en Mondriaan juist weer erg bedreven in het landschapsgenre. Vooral de schilderijen van de Mont Sainte-Victoire (bij Aix-en-Provence in Frankrijk) van Cézanne zijn meesterwerken.

Misser
Het is enigszins jammer dat hèt werk van Picasso, hèt werk dat meerdere keren genoemd wordt op de tekstbordjes als het eerste abstracte schilderij – Les Demoiselles d’Avignon (1907) – niet op de tentoonstelling te zien is. De topstukken van Mondriaan, zoals Victory Boogie Woogie (1942-1944) hangen gelukkig wel op zaal. Het Gemeentemuseum Den Haag beheert de grootste collectie Mondriaans en dat is te zien aan de nieuwe draai die ze aan de tentoonstelling, die eerder al in Musée Granet in Aix-en-Provence te zien was met alleen Cézanne en Picasso, heeft gegeven. In Frankrijk werd uitgelicht waarom Picasso Cézanne zijn ‘artistiek vader’ noemt en hoe Cézanne’s werk Picasso inspireerde tot het kubisme. In het Gemeentemuseum wordt daar nog een laag aan toegevoegd, namelijk hoe het kubisme aanleiding gaf tot Mondriaans abstractie en hoe daarmee Cézanne, als het ware, Mondriaans ‘grootvader’ wordt.

Meesters
Want is het niet zo dat we Cézanne anders zijn gaan waarderen nadat we hebben gezien wat Picasso er mee heeft gedaan? Na het zien van de tentoonstelling kun je concluderen dat Cézanne worstelde met de natuur op het platte vlak en inschatten hoeveel humor en levensvreugde Picasso’s werken bevatten ten opzichte van de serieuzere ingetogen werken van Mondriaan. De interpretatie van kunst is niet statisch, zij kan veranderen door het werk te plaatsen in nieuw perspectief. Maar de drie schilders blijven hoe dan ook meesters.

04-11-2009