De Oscar voor Beste niet-Engelstalige Film liep Un Prophète net mis, maar wel won de film onder meer een BAFTA-award (Britse tegenhangers van de Oscars) voor Beste niet-Engelstalige Film en de Grote Juryprijs in Cannes. Ook bij de publieksenquête van het International Filmfestival Rotterdam eindigde de film hoog op de lijst. En de meeste recensenten zijn lyrisch. Terecht?

Als de jonge Malik El Djebena voor zes jaar in de gevangenis belandt voor een niet nader toegelichte misdaad, ontdekt hij al snel dat er sprake is van een duidelijke machtsorde. In grote lijnen is de gevangenispopulatie verdeeld op basis van afkomst en geloof: de Corsicanen staan tegenover de Arabieren. Hoewel Malik van oorsprong van Arabische afkomst is, maar er verder duidelijk ‘westers’ uitziet, hoort hij aanvankelijk nergens bij. Tot hij als nieuweling een medegevangene moet vermoorden. Vanaf dan staat Malik onder de ‘bescherming’ van de oudere César Luciani, leider van de Corsicanen.

Malik weet zich op te werken van schoonmaker tot keukenhulp en vertrouweling van maffiabaas Luciani. Wat eerst overleven was, wordt steeds meer ‘gewoon’ leven. Ook wordt hij steeds zelfstandiger, en begint zijn eigen criminele netwerk te ontwikkelen buiten de gevangenis. Daarbij lijken soms onverklaarbare machten hem te helpen, waardoor hij overal ongeschonden uitrolt. Niet gek dat een medecrimineel hem op een gegeven moment vraagt: ben jij soms een soort profeet?

De film geeft stof tot nadenken, en kauwt de kijker niet alles voor. Dat kan op sommige momenten frustrerend zijn, maar vaak ook is het verfrissend. Een passieve kijkhouding is er niet bij. Op een rauwe, realistische wijze wordt het Franse gevangenisleven in beeld gebracht.

Maar soms lopen werkelijkheid en fantasie door elkaar, en zien we stukjes van de dromen die Malik achtervolgen. Deze droombeelden zijn iets nieuws binnen het gevangenisgenre, en lijken er in eerste instantie ook helemaal niet bij te passen. Toch komt regisseur Jacques Audiard ermee weg. Het geeft een extra dimensie aan het verhaal, en bovendien leer je Malik op een andere manier kennen. Er wordt een kant van gangsters getoond die meestal verborgen blijft.

Bijzonder is de manier waarop Malik zich ontwikkelt. Hij weet nog helemaal niets als hij de gevangenis inkomt. Maar hij observeert, en leert snel. Daardoor groeit zijn zelfvertrouwen. Als kijker denk je hem te leren kennen, maar schijn bedriegt. De soms onzekere houding van Malik blijkt vaak een dekmantel. Daarin zit ook het verrassende en de veelzijdigheid van Malik’s karakter: soms is hij zo vertederend als een klein kind, terwijl hij niet veel later iemand op brute wijze vermoordt.

In een bijzondere scène op het vliegveld, als Malik op verlof is, blijkt hoezeer de gewoontes uit de gevangenis erin zijn gesleten. Malik moet door de douane, en hij wordt gefouilleerd. Automatisch steekt hij daarna zijn tong uit, zodat de beambte kan kijken of hij iets in zijn mond heeft. De man ziet het niet eens, of schenkt er geen aandacht aan.

De verhaallijn van Un Prophète doet denken aan die van films als The Shawshank Redemption (1994) en Scarface (1983), waarin de hoofdpersoon begint met niets en zich omhoog weet te werken. Het verschil zit in de manier van filmen en vertellen: waar de Hollywood-producties er ‘gelikt’ uitzien en de verhalen keurig zijn afgerond, is Un Prophète realistischer en daardoor geloofwaardiger.

Un Prophète lost de hoge verwachtingen in. Direct na het kijken dringt dat nog niet echt door: dat gebeurt pas later. De lengte van de film had iets korter mogen zijn (hij duurt ongeveer tweeëneenhalf uur), maar aan de andere kant is die tijd nodig om alle plotlijnen af te werken. Un Prophète is geen standaard gevangenisfilm. Hij weet er bovenuit te stijgen door het ingenieuze verhaal en de serieuze vertelwijze waardoor er een voortdurende spanning boven alle scènes hangt, en die gelukkig toch af en toe wordt weggenomen door meer lichtvoetige scènes. Maar het is vooral de rol van de veelzijdige en intrigerende Malik, die geweldig wordt neergezet door Tahar Rahim, waardoor de film gaat leven.

08-03-2010