Kan een hoogstaande cultuur zichzelf vernietigen door niet duurzaam om te gaan met natuurlijke hulpbronnen? Jan J. Boersema – bioloog, hoogleraar en hoofddocent milieukunde en doctor in de theologie – deed uitgebreid historisch onderzoek om de geschiedenis van Paaseiland te reconstrueren. Tijdens een heldere reis door de tijd licht hij vele zaken toe.

Het meest prominente vraagstuk in Beelden van Paaseiland gaat over de ontbossing. Onderzoekers vragen zich af of Paaseiland in betrekkelijk korte tijd van het oorspronkelijke rijke bomenbestand is ontdaan, omdat de tonnenzware beelden vanuit het binnenland naar de kust gerold moesten worden. En of het eiland daarna haar vruchtbare bodem door erosie is verloren en de bewoners gedoemd waren tot een armoedig bestaan.

Mens vs. natuur
Paaseiland beschouwen als ‘lichtend voorbeeld’ van een cultuur die instort door eigen toedoen is volgens Boersema not done. Hij bestudeerde scheepslogboeken, antropologische geschriften, brieven en officiële mededelingen, interviews en de werken van eerdere Paaseilandonderzoekers en komt tot een andere conclusie dan zijn voorgangers. Door een simpel rekensommetje te maken toont hij aan dat de maximaal 15.000 bomen die nodig zijn geweest om de beelden te verplaatsen, in het niet vallen bij honderdduizenden bomen die op het eiland groeiden. De mens kan dus nooit de oorzaak zijn van de massale ontbossing.

Icoon
Toch is Paaseiland aan het eind van de vorige eeuw tot icoon van de milieugeschiedenis verworden. De Britse historicus Clive Ponting (Een groene geschiedenis van de wereld) poneerde de stelling dat menige cultuur niet meer kon voortbestaan, omdat de relatie met het natuurlijk milieu beschadigd is. Overexploitatie en verontreiniging zijn hiervan voorbeelden. Hij noemde Paaseiland als treffend voorbeeld. Ook de bioloog Jared Diamond (Collapse) zag overeenkomsten in ‘de ineenstorting’ van de Paaseilandcultuur doordat er overbevolking, vervuiling en afnemende hulpbronnen zouden zijn geweest.

Aanpassen
Ondanks het feit dat de Paaseilanders geen geschreven taal kenden, heeft Boersema achterhaald hoe hun cultuur in elkaar zat en hoe het eiland eruit moet hebben gezien voordat de Polynesiërs het ongeveer duizend jaar geleden voor het eerst bevolkten. Hij ontdekte dat de Paaseilanders zich juist heel goed aanpasten aan de veranderende omstandigheden na het verdwijnen van de bossen. Van een cultuurvernietiging door eigen hand is dus zeker geen sprake geweest, aldus Boersema.

Hij weet de spanning in het historisch verantwoorde Beelden van Paaseiland goed vast te houden. Als lezer ben je benieuwd of zijn speurtocht leidt tot andere inzichten. De gedreven hoogleraar neemt de totale Paaseilandcultuur met je door: religie, begrafenisrituelen, de vogelmancultuur, de invloed van de verschillende bezoekende naties en de invloed van het Christendom. De verschillende tekeningen, foto’s en kaartjes maken zijn beeld helemaal af.

Gepubliceerd op: 18-10-2011