Ze staan in menig boekenkast om indruk te maken op het bezoek, maar naar de inhoud kan beter niet gevraagd worden. Om de bezitter van het klassieke werk niet meer met de mond vol tanden te laten staan, wanneer gevraagd wordt waar het eigenlijk over gaat, bespreken we een klassieker uit binnen- of buitenland. Deze keer: De ondraaglijke lichtheid van het bestaan van Milan Kundera.

De Tsjechische schrijver Milan Kundera emigreerde tijdens de Koude Oorlog van Tsjecho-Slowakije naar Frankrijk en heeft sindsdien zowel Tsjechisch- als Franstalige romans geschreven. Zijn in 1984 verschenen boek De ondraaglijke lichtheid van het bestaan begint met de zin: ”De idee van de eeuwige terugkeer der dingen is raadselachtig en Nietzsche heeft er andere filosofen mee in verlegenheid gebracht: te denken dat alles zich eens zou herhalen zoals we het al hebben beleefd, en ook dat die herhaling eindeloos zou doorgaan!” Het is de eerste gedachte van de schrijver die past bij de ‘peinzende’ titel van het boek en tegelijkertijd een goed beeld geeft van de toon die Kundera probeert aan te slaan in zijn verhaal.

Hoe door onderlinge verwevenheid de visies van vier verschillende personen uiteindelijk leiden tot hun botsing. Zo zou het verhaal van De ondraaglijke lichtheid van het bestaan in een notendop kunnen worden samengevat. Elk van de vier hoofdpersonen is te omschrijven in één woord. Zo is Franz de droom en Tereza de zwaarte. Uit deze persoonsomschrijvingen vallen vervolgens eenvoudig de tegenpolen af te leiden die een grote invloed hebben op het leven van de anderen. Zo is Sabina met het verraad de tegenhanger van Frans. Thomas is door zijn lichtheid de tegenpool van Tereza. Zij hebben invloed op het leven van hun tegenpolen, maar dit is slechts eenzijdig: Franz en Tereza hebben zelf niet tot nauwelijks grip op Sabina en Thomas. Het is als een verhouding tussen X en Y; als tussen een afhankelijke en onafhankelijke variabele.

Het verhaal focust voornamelijk op de onderlinge verhoudingen tussen dit viertal. Af en toe treedt de historische achtergrond van de Koude Oorlog naar voren, bijvoorbeeld wanneer Thomas gedwongen wordt om met zijn werk als arts te stoppen. Hij heeft kritiek gegeven op het communistische bewind dat aan de macht is in Tsjecho-Slowakije, komt onder druk te staan en besluit zijn baan als arts op te geven en glazenwasser te worden. Hiermee in verband staan de overpeinzingen over het communistische systeem en ook het bestaan van de mens en zijn rol. Uiteindelijk maken deze filosofische gedachten De ondraaglijke lichtheid van het bestaan over het geheel genomen zeer sterk. Want hoewel het verhaal in het begin weet te boeien, vlakt de interesse enigszins af wanneer de verhaallijnen halverwege het boek grotendeels afgerond zijn en er nog maar weinig wendingen aan het verhaal worden gegeven.

De personages van Kundera’s roman De ondraaglijke lichtheid van het bestaan hebben allemaal een specifiek kenmerk en daardoor hun eigen visie op wat ‘goed’ en ‘slecht’ is. Hierdoor zetten ze ook de lezer aan het denken over de situaties in het verhaal. Bovenal zijn de personages een goedfunctionerend mechanisme dat de lezer over zijn eigen bestaan aan het denken zet. Hoe zwaar of hoe licht dit leven ook is.

Gepubliceerd op: 18-04-2010