In het Gemeentemuseum Den Haag is nu een kleine presentatie van Javaanse gouden sieraden uit de hindoe-boeddhistische periode te zien, getiteld Goud uit Java. De publicatie met dezelfde titel vormt een essentiële aanvulling op deze tentoonstelling.

Context bieden
In de tentoonstelling kan vooral het vakmanschap bewonderd worden. Als je echter meer wil weten over het gebruik en de betekenis van de sieraden, is de publicatie onmisbaar. Hierin schetst drs. Pauline Lunsingh Scheurleer, oud-conservator van de kunst van Zuid en Zuidoost Azië van het Rijksmuseum Amsterdam, op wetenschappelijk verantwoordde wijze de geschiedenis van het Javaans erfgoed. Om de sieraden op waarde te kunnen schatten, moet je bijvoorbeeld weten dat aan goud een goddelijke macht werd toegekend en dat het was voorbehouden voor de bovenste laag van de samenleving en voor goden.

Bescherming
De sieraden gaan namelijk pas tot de verbeelding spreken als je meer weet over de betekenis. Helaas is daar niet veel over bekend omdat er weinig onderzoek naar gedaan is, maar Scheurleer weet wel duidelijk uit te leggen dat enkele sieraden een beschermende functie hebben. Een gouden oorsieraad (tweede helft van de veertiende eeuw) van een figuur met uitpuilende ogen die in een cirkel bijt krijgt meer betekenis als je de geschiedenis van het motief weet. Daartoe legt Scheurleer in het tweede hoofdstuk op interessante wijze uit hoe verschillende motieven uit de Midden-Javaanse periode (750-930) worden samengevoegd tot één motief in de Oost-Javaanse periode (930-1500). Dergelijke motieven werden gebruikt om het kwaad af te weren en aangebracht op gebouwen en voorwerpen. Dit wordt duidelijk geïllustreerd aan de hand van foto’s van tempels en sculpturen. Nu je dit weet, kan je in het oorsieraad de demon Rahu herkennen die de maan of de zon verorbert. Het sieraad kan nu niet alleen worden gedateerd, maar je weet ook dat het oorsieraad de drager moest beschermen. Het boek biedt zo kennis die in de tentoonstelling niet kan worden opgedaan.

Details bestuderen
Het boek is niet geschikt om in de tentoonstelling door te bladeren, maar moet actief bestudeerd worden. Scheurleer biedt behoorlijk veel achtergrondinformatie, vraagt je om heen en weer te bladeren en details van de sieraden te vergelijken. Vooral de beschrijvingen en formalistische analyses zijn taai en duidelijk bedoeld voor specialisten, maar gelukkig maken de afbeeldingen waarop het sieraad wel tien keer is vergroot het makkelijker om de details te zien die je anders beslist ontgaan, zoals het gebruik van gouddraad of minuscule goudbolletjes.

In het boek worden de tamelijk droge beschrijvingen van de gouden sieraden uit de collectie van het Gemeentemuseum afgewisseld met interessante opvattingen over het gebruik en de betekenis van de kleinoden. Met de achtergronfinformatie die het boek Goud in Java biedt, kunnen de sieraden in het Gemeentemuseum beter op waarde geschat worden.

Gepubliceerd op: 31-07-2012