Het is een verrassende ervaring om moderne en hedendaagse kunst te zien in een oude mijn. De reizende biënnale Manifesta is voor de negende editie neergestreken in Belgisch Limburg. Op een indrukwekkende manier komen kunst en geschiedenis bij elkaar in de oude steenkoolmijn van Genk.

Het uitgangspunt van deze biënnale is de mijn. De manier waarop de kunstwerken een relatie aangaan met de geschiedenis van de locatie, werkt wonderschoon. Op drie verdiepingen wordt het thema op drie verschillende manieren benaderd. Hoewel de plattegrond heel overzichtelijk lijkt, is het toch iedere keer een verrassing wat je tegenkomt.

Getuigen
Het is de eerste keer in de geschiedenis van Manifesta dat niet alleen kunst, maar ook cultureel erfgoed getoond wordt. Er zijn oude foto’s, ontwerpplannen voor de mijn en werkboekjes van arbeiders te zien. Ook zijn er kunstwerken van mijnwerkers, zoals schilderijen van de Ashington Group. Robert Lyon gaf in 1934 een cursus aan Britse mijnwerkers met de gedachte dat zij sneller kunst zouden waarderen, als ze zelf artistiek bezig zouden zijn. Zo zie je wat de mijnwerkers bezighield. Op de begane grond voel je als het ware de geschiedenis doorwerken in de ruimte. Hier werkten vroeger individuen. Welke invloed heeft de mijnbouw gehad op het leven van die mensen? Hoe herinneren zij hun arbeid? De sfeer is gezet.

Kunst van steenkool
Op de eerste verdieping wordt de invloed van de mijnbouw vanuit een artistiek oogpunt verteld. Een kunsthistorische presentatie toont de invloed van steenkool op de kunst; van pittoreske gezichten op mijnen tot realistische weergaven van de grauwe arbeidsomstandigheden. In modernere werken wordt daadwerkelijk gebruikgemaakt van steenkool. Het is interessant om het werk Bolivian coal line (1992), een strook steenkool van land art-kunstenaar Richard Long, niet in een museumzaal te zien, maar aan te treffen op de plek waar het materiaal vandaan had kunnen komen. Wie had kunnen vermoeden dat steenkool zo’n invloed op kunst zou kunnen hebben?

Tegenwoordig
Tot slot wordt op de bovenste verdieping het thema wel erg breed opgevat. Hier is gekozen voor kunst die te maken heeft met de post-industrialisatie en dat leidt tot een bonte verzameling werken. Van een neonbord van Claire Fontaine dat moet doen herinneren aan de ramp in Tsjernobyl, tot foto’s van de huidige productieomstandigheden in China van Edward Burtynsky. Hier bevindt zich een van de meest indrukwekkende kunstwerken: de video Sounds from Beneath (2010-2011). Mikhail Karikis en Uriel Orlow vroegen een koor van ex-mijnwerkers om de geluiden te maken die vroeger te horen waren tijdens hun werkzaamheden in de steenkolenmijn bij Snowdown in Kent. Hun gezang klinkt niet alleen mooi, maar ook wordt de video visueel prachtig aangekleed met beelden van de mannen die op verschillende locaties van de oude mijn zingen. De rillingen lopen over je rug. De samenkomst van geschiedenis en kunst levert een magnifiek werk op.

Hoewel het rondlopen door de mijn alleen al de reis waard is, maken de indrukwekkende kunstwerken waarin de geschiedenis bijna te proeven is, een bezoekje aan Manifesta 9 een heel bijzondere ervaring.

Gepubliceerd op: 16-06-2012