In het Van Gogh Museum in Amsterdam is tot 3 januari 2010 de expositie Van Goghs brieven te zien. Deze combinatie van diens beroemde brieven en schilderijen geven een completer beeld van een man met een grote liefde voor zowel de schilderkunst als de literatuur. Een onderzoeksteam deed vijftien jaar lang onderzoek naar de brieven van Van Gogh. Hans Luijten (1961), Conservator Onderzoek in het Van Gogh Museum, was vanaf het begin in 1994 bij het project betrokken. Hij wist zelfs per telefoon de persoon Van Gogh, zoals die naar voren komt in de brieven, levendig te typeren.

 De bezoeker van de expositie Van Goghs brieven krijgt via de briefwisseling tussen de kunstenaar en zijn familie en bevriende kunstenaars, bij verschillende schilderijen extra informatie over het schilderproces van die werken. Van Gogh wilde in zijn correspondentie met andere kunstenaars, zoals Luijten het omschrijft, een ‘wrijving van gedachten’ hebben, zodat ze elkaar onderling verder zouden stimuleren om verder te komen met hun kunst. Door de brieven die hij ontving, kreeg Van Gogh een vorm van feedback door andere schilders op zijn eigen schilderwerk. Overigens was het oprichten van een kunstenaarsgemeenschap een ideaal waar Van Gogh naar streefde, maar wat nooit van de grond kwam.

Hans Luijten: ”Naarmate Van Gogh ouder werd, kon hij zich ook beter uitdrukken in zijn brieven. Hij wist beter wat hij als schrijver wilde zeggen en kon daardoor veel zekerder, nadrukkelijker en met mooiere toevoegingen omschrijven wat hij wilde zeggen.“ Om nog duidelijker te maken waar hij mee bezig was, voegde Van Gogh ook schetsen bij zijn brieven. De originele exemplaren zijn samen met de brieven tentoongesteld in het Van Gogh Museum. Het is bewonderenswaardig te zien wat Van Gogh van een klein eenvoudig stukje briefpapier wist te maken met pen en inkt: aan de ene kant zo eenvoudig hoe hij een schilderwerk ‘even’ bij een brief neerzette. Op de tentoonstelling in het Van Gogh Museum kun je ook enkele van deze briefschetsen vergelijken met de schilderijen die het zijn geworden. Het uiteindelijke resultaat staat meestal heel dicht bij de oorspronkelijke briefschets.

Voor het onderzoek zijn maar liefst 902 brieven onderzocht. Het grootste gedeelte hiervan zijn de brieven van Vincent aan zijn broer Theo en aan de kunstenaars Paul Gauguin en Emile Bernard. Een kleiner gedeelte vormen de 83 brieven die aan Vincent gericht waren, grotendeels afkomstig van dezelfde drie personen waar Vincent zijn brieven naar stuurde. De brieven gingen niet alleen over zijn schilderkunst, maar ook over de literatuur die Van Gogh las. Luijten: ”Van Gogh las enorm veel en schreef hierover ook enthousiast in zijn brieven. Hij liet zich vooral inspireren door de Duitse Romantische literatuur, maar hij las ook graag Franse literatuur. Deze taal beheerste Van Gogh dan ook goed: in zijn laatste levensjaren schreef hij een zeer groot gedeelte in het Frans. Dan schreef hij ook over zijn liefdesleven, zijn ruzies met zijn vader of zijn dagelijkse leven in onder andere Londen, Antwerpen en Saint-Remy. Of hij bevestigde aan Theo dat het geld weer was aangekomen en vroeg direct of indirect om meer geld.”

Zowel de euforie als het pessimisme in Van Goghs stemming kun je terugvinden in zijn brieven. Toen hij De Zonnebloemen had voltooid in 1888, schreef hij drie enthousiaste brieven over zijn pas gemaakte werk. Op het hoogtepunt van zijn persoonlijke crisis in 1889 en 1890 schreef hij echter op bepaalde momenten helemaal niets. Luijten: ”Wanneer hij dit toen wel deed, beschreef hij zichzelf op een realistische, pessimistische manier. Dat komt wel naar voren in de zin ’het schijnt dat ik mijn eigen verf op eet’. Dan blijkt hoe erg Van Gogh in zak en as zat. Toch was het niet zo dat je het einde van zijn leven aan zag komen in zijn brieven. Van Gogh was wel somber gesteld over Theo die zelfstandige kunsthandel wilde beginnen, maar over zichzelf sprak hij niet anders dan de periode daarvoor.”

Na het lezen van Brief 902, Van Goghs laatste brief, overheerst dan ook het gevoel dat je een verhaal hebt uitgelezen zonder einde. Vergelijk het met een boek zonder passend slot: alleen het feit dat je de laatste bladzijde van het boek hebt gelezen, overtuigt je ervan dat het verhaal is afgelopen. Daardoor blijft Van Goghs portret, dat naar voren komt in de brieven, boeien: je wilt weten wat er nog meer in zijn gedachten omging.

Gepubliceerd op: 14-11-2009