“Als het Van Goghmuseum u zou vragen iets te ontwerpen voor bij een schilderij uit hun collectie, zou u dan refereren aan Rembrandt?” vraag ik Anselm Kiefer, een van Duitslands meest succesvolle naoorlogse kunstenaars, naar aanleiding van de installatie die hij maakte voor de tentoonstelling Kiefer & Rembrandt in het Rijksmuseum. Het is een eigenzinnig werk van een omstreden en ietwat brutale kunstenaar die mijn vraag beantwoordt met een lach: “Waarom niet?”

Van Gogh
In 2009 vroeg het Rijksmuseum aan Kiefer om een werk te maken dat past bij Rembrandt van Rijns de Nachtwacht (1642). Hij kreeg hier geheel de vrije hand in van het museum en het resultaat mag er zijn. Drie enorme vitrines die ieder 950 kilo wegen staan tegenover Rembrandts’ meesterwerk. De inhoud en titel is wat curieuzer. Kiefer noemde het werk namelijk La Berceuse (de Wiegster) - naar het werk van Vincent van Gogh uit 1888. Grappig genoeg hangt die hemelsbreed ongeveer 200 meter verderop in het Van Goghmuseum. In de buitenste twee vitrines van de installatie zijn zwarte zonnebloemen te zien die ten gronde gericht zijn. In de middelste hangt een klapstoeltje –een onderwerp dat Van Gogh vaak liet terugkomen in zijn tekeningen en schilderijen.

Amsterdam
“Voor mij is Van Gogh Nederland”, zegt Kiefer. Hij liet zich al vroeg inspireren door de schilder en vanaf het begin van zijn carrière zijn er verwijzingen als houtsnedes en zelfs zonnebloemen te zien in zijn eigen werk. Op zijn zeventiende maakte hij een reis door Amsterdam om de plekken waar Van Gogh geweest zou zijn te bezoeken. Hij heeft zich voor dit werk laten inspireren door de uitspraak ‘Cette obscure clarté qui tombe des etoiles’ (‘het donkere licht dat valt van de sterren’). Dit en het geloof dat iedere ster verbonden is met een bloem. Hierdoor zijn de omgekeerde zonnebloemen te verklaren maar nog steeds blijft de link tussen de Nachtwacht en La Berceuse moeilijk te leggen. En eigenlijk is die link er simpelweg niet. Kiefer heeft zich laten inspireren door Van Gogh, en niet door Rembrandt. Het Rijksmuseum is er wel blij mee. Wim Pijbes, directeur van het museum, stelde nadrukkelijk dat wanneer kunstenaars zouden doen wat er van ze verwacht werd dat ‘het einde van de kunst zou zijn’. Die blijdschap is niet zo gek, want Kiefer heeft in wezen Van Gogh teruggebracht naar het Rijksmuseum.

Kiefer & Corbijn
Natuurlijk is het ook vrij kortzichtig om te zeggen dat Van Gogh en Rembrandt nu tegenover elkaar staan. Het blijft een werk van Kiefer - die immers ook zelf al vaak zonnebloemen in zijn werk gebruikte. Mocht je gaan kijken en het niet mooi vinden, dan kun je altijd nog naar de  foto’s kijken die Anton Corbijn van Kiefer maakte rond 2008 in zijn atelier in Barjac. Niet alleen zijn deze bijzonder omdat de kunstenaar dat atelier inmiddels verruild heeft voor een in Parijs maar ook omdat hij de persoon achter de kunstenaar weet vast te leggen. Wanneer ik Kiefer vraag of Corbijn daar ook in geslaagd is antwoordt hij: “Ik maakte eerder portretten en mensen klaagden altijd dat ze dertig jaar ouder leken. Nu weet ik wat ze bedoelden!”

Gepubliceerd op: 13-05-2011