In 1885 was het zover: de Nederlandse Islamoloog Christiaan Snouck Hurgronje (1857-1936) kwam aan in Mekka. Mekka was, en is nog steeds streng verboden voor niet-moslims. Tussen 1503 en 1885 zijn er maar vijftien westerlingen geweest. Snouck Hurgronje was de eerste Nederlander in Mekka en nam bovendien als eerste westerling foto’s in deze verboden stad. The First Western Photographer in Mecca, 1884-1885 is de neerslag van een academisch onderzoek naar het verhaal achter deze spannende foto’s.

Het klinkt als het ultieme avontuur: de Islamoloog die zich bekeert tot de Islam om under cover foto’s te maken van de verboden stad Mekka. Het onderzoek van de kunsthistorica Durkje van der Wal (1974) geeft een goed beeld van de status en methode van fotografie in 1885. Vergeet niet: dit was minder dan vijftig jaar na de uitvinding van de fotografie!

Een verborgen agenda
Het boek is de neerslag van een academisch onderzoek; geen avonturenroman. Van der Wal brengt genoeg nuancering aan door bijvoorbeeld Snouck Hurgronje’s rol in het kolonialisme niet onopgemerkt voorbij te laten gaan. De Nederlanders waren bang voor radicalisering onder de moslims uit Nederlands-Indië tijdens hun verplichte pelgrimage naar Mekka. Snouck Hurgronje werd eropuit gezonden om poolshoogte te nemen. Gelukkig nam hij een platencamera mee op zijn reis naar Saoedi-Arabië.

Documenten uit Djedda en Mekka
Het boek is vooral een reconstructie van de totstandkoming van de foto’s. De voornaamste bronnen zijn daarom niet de foto’s zelf, maar briefwisselingen. Hierdoor komt in de tekst vooral de context van de foto’s aan bod. De omstandigheden waren zeker bijzonder. Hoe zorgde je ervoor dat de emulsie op je glasplaten niet verdampte in de hitte van Djedda? Niet alleen het klimaat, maar ook de cultuur maakte fotograferen lastig. Volgens enkele Hadith (uitspraken van Mohammed) is het verboden levende wezens af te beelden, wat betekende dat de buitenstaander Snouck Hurgronje in de strikt islamitische stad Mekka niet openlijk op straat foto’s mocht of durfde te maken. Door zijn samenwerking met de dokter en fotograaf ‘Abd al-Ghaffar, kon hij in Mekka eigenlijk alleen studioportretten van de lokale elite maken.

Verborgen camera
De foto’s zijn zo bijzonder, dat ze voor zichzelf spreken. De enige foto die uitgebreider wordt geanalyseerd is een erg ongewone foto van de heilige Ka’aba in Mekka. Deze foto is waarschijnlijk met een revolvercamera gemaakt: in de camera draait een glasplaat rond waardoor zes opnames achter elkaar gemaakt kunnen worden zonder de plaat te verwisselen. Hiermee kon je eenvoudiger foto’s in het geheim maken.

Uiteindelijk is het boek meer een historisch dan een fotohistorisch onderzoek. Gelukkig vullen de afbeeldingen de tekst genoeg aan. Zo wordt het een mooi verhaal over de tijd toen fotografie nog nieuw en moeilijk was.

Gepubliceerd op: 07-05-2011