Cuba, vooral bekend door de sigaren, Che Guevara, Fidel Castro en het communisme, biedt méér dan dat. Dat blijkt uit de tentoonstelling Cuba! Kunst en geschiedenis van 1868 tot heden, die nog tot en met 20 september in het Groninger Museum te zien is. En juist nu de Verenigde Staten en Cuba, al jarenlang elkaars rivalen, naar elkaar toe lijken te groeien, is het eiland heel actueel. De expositie toont ongeveer 300 kunstwerken uit de belangrijkste verzameling kunst van Cuba die ooit in Europa te zien is geweest.

De voormalige Spaanse kolonie Cuba is een land met een bewogen geschiedenis, waardoor het thema politiek in veel van de kunstwerken terugkeert. Al jarenlang is het land verwikkeld in een voortdurend conflict met de Verenigde Staten, hoewel hierin sinds het aantreden van president Obama enige verbetering te bespeuren is. Ook volgden verschillende dictators elkaar op en brak er bijna een kernwapenoorlog uit toen Cuba een bondgenootschap sloot met Amerika’s rivaal, de voormalige Sovjet-Unie. In 1959 nam Fidel Castro de macht over en maakte hij het land communistisch. Zijn broer Raúl werd in 2008 president, toen Fidel moest aftreden wegens gezondheidsredenen.Op het eiland kwamen in de loop der jaren inheemse indianen, Spaanse kolonisten, Amerikaanse industriëlen en maffia, negerslaven en bevolkingsgroepen van de Cariben samen.

De samenkomst al die verschillende culturen zorgde ervoor dat de Cubaanse kunstenaars op zoek gingen (en nog steeds gaan) naar een eigen Cubaanse identiteit om die vervolgens in hun kunstwerken te verwerken.

In bijna elke zaal is dan ook een andere kunststroming of -vorm te zien. Zo hangen in de eerste zaal werken die in de schilderachtige vroege koloniale stijl zijn gemaakt, en waarop landarbeiders te zien zijn te midden van koffie, suiker, tabak en andere natuur. Dit is bijvoorbeeld mooi te zien op het schilderij ‘Landschap van Vinales’ van Domingo Ramos, dat mede door de afmetingen een zeer indrukwekkend werk is.

Fotografie was, vooral tijdens dictaturen en revoluties, een belangrijk propagandamiddel. Het grootste deel van de Cubaanse bevolking was ten tijde van Castro’s revolutie analfabeet. Op de – grotendeels in de kranten gepubliceerde – foto’s, komen vooral de tegenstellingen tussen rijk en arm, en tussen de elite en de revolutionairen naar voren. De rijken lieten zichzelf fotograferen in sjieke studio’s en mooie nachtclubs, terwijl de minder bedeelden op straat naar eten zochten.

Maar ook de moderne kunst is vertegenwoordigd in de tentoonstelling. In de jaren twintig van de vorige eeuw trokken Cubaanse kunstenaars naar Europa en kwamen daar in aanraking met stijlen als het kubisme, futurisme en surrealisme. Dit zorgde voor de bloei van een, voor de Cubanen nieuwe, stijl: de avant-garde. In deze stijl gingen zij op zoek naar een eigen identiteit. Dit kwam tot uiting in kunstwerken als ‘Landschap van Havana in rood’ van René Portocarrero, dat vooral indruk maakt door het bijzondere kleurgebruik en de stilistische weergave van de stad. In dit werk zijn naast moderne elementen ook duidelijk kleurrijke Cubaanse invloeden zichtbaar.

Nadat Fidel Castro in Cuba aan de macht kwam, brak er een nieuwe tijd aan. Er kwam meer aandacht voor de kunsten, zodat kunstenaars meer vrijheid kregen. Ze hoefden geen propagandakunst meer te maken. Als gevolg hiervan gingen de kunstenaars politieke boodschappen in hun kunst verwerken. Ook kwam een nieuwe vorm van kunst op: de installatie en de performance. Een mooi voorbeeld is ‘De Juwelendoos’ uit 1999, van de groep Los Carpinteros. Het is een grote ladekast in de vorm van een handgranaat, als commentaar op de revolutie en de voortdurende strijd in het land. Hopelijk voor de Cubanen is deze periode voorbij, zodat ze zich kunnen richten op hun eigen ontwikkeling en op de kunst, want dat het land goede kunstenaars voortbrengt, is wel duidelijk.

05-08-2009