U raakte dertig jaar geleden al bekend met het verhaal van Vaslav. Waarom besloot u er nu een boek over te schrijven?
“Ik had er toen ook al iets mee gedaan: op de theaterschool heb ik er een eindexamenproject over gemaakt. Toen was het eigenlijk klaar, maar ik leefde verder en bleef erover doorlezen. Op een gegeven moment wist ik dat ik er iets mee moest. Een bepaald thema uit zo’n verhaal gaat ineens in je eigen leven een rol spelen waardoor je er extra op gaat letten in dat verhaal. Waar ik zelf mee bezig ben is het verlangen om te zwijgen, wat Vaslav ook had: hij houdt op een gegeven moment op met dansen en praten. De behoefte om stil te zijn, om woorden niet meer nodig te hebben, is iets wat in mij ook aanwezig is.”

Dat zou je juist niet zeggen van een auteur.
“Nee. Of misschien juist wel, want die kent de waarde van woorden. Ik ben als enig kind opgegroeid, dus ik leefde in mijn eigen hoofd. Ik ben ook opgegroeid met een hondje, waarmee ik helemaal niet hoefde te communiceren met woorden, want hij wist alles. Hij heeft mij geleerd mijn intuïtie te gebruiken. Dus als ik met mensen samen ben, weet en begrijp ik in één oogopslag heel veel van ze. Als ze gaan praten, vertellen ze soms hele andere dingen. Dat heb ik lange tijd verwarrend gevonden, tot ik een jaar of vijfendertig was en erachter kwam dat niet iedereen een ander zo goed kan lezen. Daar heb ik een tijd mee geworsteld en dat is iets waar Vaslav ook mee bezig was. Waarom begrijpen anderen zijn boodschap niet? Hij besluit in zichzelf te keren waar hij wel begrepen wordt. Dat is bijvoorbeeld een thema dat me bezighoudt.”

Wat intrigeerde u nog meer aan het verhaal van Vaslav?
“In zijn dagboeken heeft hij het constant over liefhebben, over elkaar zien staan, elkaar begrijpen, mededogen hebben, geen vlees eten, want hij voelde de pijn van de dieren. Al die dingen, over de liefde en liefhebben, benoemde ik al in mijn boeken en mijn lezingen. Dus dat zijn allemaal aanknopingspunten waardoor ik opnieuw geïnteresseerd ben geraakt in deze figuur.

Wat me nu ook bewuster interesseert dan dertig jaar geleden, is wat er met de mensen om hem heen gebeurde. Zelf moest ik, net als zijn dochter Kyra, toen ik een jaar of negen was bij mijn vader op bezoek in het gekkenhuis. Twee mensen maakten een enorme indruk op me. Op de lange gang zat een vrouw voor de deur van haar kamer te huilen. Altijd, op volle sterkte. De ander was een jongen die een orkest was. Hij liep stralend op de gang heen en weer en maakte geluid met heel zijn lichaam. Als kind moest ik ermee omgaan dat ik elke week in het gekkenhuis kwam, dus ik bedacht dat het misschien niet zo erg is als je inzoomt op een klein fragmentje van je leven. Bij de huilende vrouw was het een verdrietig stuk, maar de orkestjongen had iets moois gekozen en in zijn kleine wereld was hij best gelukkig. Vaslav appelleert daar ook aan.”

Op welk deel zoomt Vaslav volgens u dan in?
“Het was een wonderlijk iemand – genialiteit en gekte staan dicht bij elkaar. Op het toneel was hij alom aanwezig, de mensen in de zaal waren zo erg onder de indruk dat ze het nooit meer vergaten. Maar zodra hij afkwam, was hij praktisch onzichtbaar. Je kon hem bijna niet vinden in de ruimte, hij moest aan de hand mee door de menigte gevoerd worden en aan anderen vragen of hij iets lustte of niet. Echt als een kind. Een zwakke persoonlijkheid, maar er zat een krachtige kern in.

Hij werd verscheurd tussen twee sterke mensen. Diaghilev, de grote man van de Ballet Russes, en zijn vrouw, Romola. Ik kan me goed voorstellen dat als je weet dat je een krachtige kern in je hebt, maar die niet naar buiten kunt brengen in dat gezelschap, dat je dan denkt: ‘Ik sluit me af en ga naar daar waar ik sterk en zeker van mezelf ben, waar ik dingen ga creëren waarmee ik nu de mensen niet kan bereiken.’

Ik huiver ervoor om hem gek te noemen, omdat het een keuze is. Dat bewonder ik ook weer. Het boek gaat ook over hoe je je leven vorm geeft. De hoofdpersonen hebben allemaal hun leven in eigen hand genomen. Romola schept bijvoorbeeld haar eigen leven doordat ze Vaslav ziet dansen en denkt: ‘Die man wil ik hebben’. De rest van haar leven is ze bezig met hem te veroveren. Als ze de god van de dans eenmaal heeft, maar hij opeens niet meer danst, zorgt ze wel zijn hele leven voor hem.”

Heeft Romola niet eigenlijk gedaan wat Vaslav zo graag wilde? Zij heeft haar liefde gegeven, aan zijn boodschap gehoor gegeven en toch is hij in het gekkenhuis terecht gekomen.
“Misschien. Ik denk dat ze allemaal op hun manier met liefde bezig waren, maar er niet zo handig in waren. Vaslavs drijfveer was om de mensheid te bekeren tot de liefde. Een prachtig doel op zich vind ik – ik ga het zeker ook nog proberen. In zijn dagboeken beschrijft hij zijn proces van gek worden. Die waren bedoeld om gepubliceerd te worden, zodat mensen zouden leren wat hij ze niet kon laten zien of vertellen.

Romola speelt een wonderlijke rol. In de geschiedenis en in de boeken is zij altijd de kwaaie pier. Men zegt dat als zij er niet was geweest, hij gewoon had door gedanst en niet gek was geworden. Ik was eigenlijk nooit van plan om haar een grote rol in het boek te geven, maar zij werd zo boos in mij en zei: ‘Maar ik heb hem door de oorlog heen gehaald, ik heb ervoor gezorgd dat hij niet werd geëxtermineerd door de Duitsers en ik heb mijn hele leven aan hem gegeven!’ Dus ze moest ook haar eigen hoofdstuk krijgen, dan kon ze ook haar kant van de zaak laten horen.”

Nietzsche (die ook in het boek een kleine rol speelt) had ook als doel het bekeren tot liefde, maar ook hij is in een gekkenhuis beland. U wilt dezelfde boodschap verspreiden, maar jaagt hun lot u geen angst aan?
“Nee, ik ben daar niet bang voor, omdat ik schrijf. Schrijven is ook een flinterdun eindje verwijderd van die gekte, maar ik denk dat ik een goede vorm gevonden heb om kenbaar te kunnen maken wat ik wil zeggen en wat ik daarmee bedoel. Het is wel frappant dat het met hen zo afgelopen is. Maar ik kan me wel voorstellen dat het moment komt waarop je denkt: ‘Nu hou ik op met alles, nu verdwijn ik.’”

U woont samen met twee andere mannen. Mensen vinden dat vreemd, omdat ze denken dat je niet van twee mensen tegelijkertijd kan houden. Bewijst Vaslavs verhaal dat niet ook? Twee mensen hielden van hem en toch is het misgegaan.
“Dat komt omdat die twee niet van elkaar hielden, dus het uitgangspunt is anders. Vroeger kende ik ook mensen die met zijn drieën een relatie hadden en ik dacht dat het zielig was, omdat er altijd één wat tekort komt. Dat is een verkeerde gedachte, maar dat weet je pas als het je overkomt. Dan merk je dat de liefde verdubbelt. Er is een enorm reservoir aan liefde in ons huis die niet opraakt en waar iedereen van kan drinken.

De vergissing die mensen maken is dat liefde iets is wat je krijgt. En als je het krijgt, wil je het houden en het niet kwijtraken. Maar liefde is iets wat je geeft. Dat kun je aan één persoon geven, maar ook aan meerdere personen en ook op heel veel niveaus. Op het niveau van de grote liefde, liefdadigheid, of warmte naar mensen toe. Het is een soort energie: als die op gang is gekomen, is er geen rem.”

U heeft vroeger ook ballet gedanst en in een eerder interview heeft u gezegd dat u dansend bent begonnen en zo zou willen eindigen. Gaat u dus nog het podium betreden?
“Het heeft met het schrijven van dit boek te maken. Ieder boek waar je mee bezig bent laat sporen na in je eigen leven. Ik heb als jongetje twee jaar op ballet gezeten. Bovendien ben ik uitgedraaid geboren [hij zet zijn voeten moeiteloos in de eerste balletpositie, red.]. Ik sta ogenblikkelijk in de goede positie. Maar ik ben groot en mijn botten zijn te zwaar om al die sprongen op te vangen, dus toen ben ik ermee opgehouden.

Toen ik het boek aan het schrijven was leek het me weer belangrijk om me over te kunnen geven aan die muziek en me helemaal te laten gaan. Stiekem doe ik het wel eens thuis. Dan zet ik muziek op, doe de gordijnen dicht en ga gewoon los. Waarom niet? Bewegen moet je zien als een taal die je hebt leren spreken en die je vergeet, maar niet helemaal. Je kan het weer terugroepen. Ook als je ouder bent spreekt je lichaam die taal nog wel. Het lijkt me heerlijk om me weer in die taal van het lijf te kunnen uiten.”

De Amerikaanse schrijfster Lauren Kate leest zelf ook graag Young Adult (YA)boeken en dan vooral boeken van schrijvers als Philip Pullman, Frances Hardinge en Suzanne Collins. Een belangrijke eigenschap van een YA-boek is naar haar mening dat het de lezer de mogelijkheid biedt om de wereld van het boek  binnen te treden en dat het je niet meer loslaat tot de laatste bladzijde. Het is dan ook belangrijk om niet te snel veel weg te geven en de lezer in spanning te laten.

Wat inspireerde je om het boek te schrijven?
Ik kreeg het idee toen ik een passage in Genesis las over een groep engelen die uit de hemel werd gegooid, omdat ze een onsterfelijke vrouw begeerden. Ik begon me af te vragen hoe het voor een normaal meisje moet zijn om opeens door een engel begeerd te worden: Alle opwinding en de uitdagingen die daar uit voortkomen. Na altijd liefdesverhalen te hebben geschreven, leek deze invalshoek mij een perfecte manier om mijn eisen op te schroeven en een echt GROOT liefdesverhaal te vertellen. Een verhaal over vertrouwen en verraad en vooronderstellingen over goed en kwaad.

Religie speelt een belangrijke rol in het boek, waarom?
Ik ben altijd gefascineerd geweest door de verhalen uit de Bijbel. Mijn boeken hebben altijd een sterke theologische basis, zonder dat ze vastzitten aan een specifieke religie. Ik zou het niet interessant vinden om een boek te schrijven over zo’n rijk en lang bestaand onderwerp zonder de oorsprong ervan op te zoeken zover als mogelijk, maar ik wil ook niet dat een verhaal te moeilijk wordt. Ik heb veel onderzoek gedaan voor Fallen en dat zal ik ook doen voor de volgende delen. Ik was erg opgewonden toen mijn onderzoek mij nog verder terug bracht dan de Christelijke Bijbel en de Joodse Torah.

Welke informatie heb je bestudeerd om dit boek te kunnen schrijven?
Veel! De Bijbel vertelt erg weinig over de engelen, dus zocht ik daarbuiten naar enkele apocriefe teksten zoals Henoch en de Dode Zee-rollen. Ik heb een goede trilogie gelezen over Satan van Jeffrwy Burton Russel en daarnaast heb ik Harold Bloom om ideeën over engelen gevraagd.

Is Fallen een klassiek boek over de strijd tussen het goed en het kwaad?
Er is juist helemaal geen duidelijke scheiding tussen het goede en het kwade in deze boeken! Ik vind het heel interessant om de grenzen tussen de twee krachten op te zoeken en ons collectieve idee van wat goed en kwaad is uit te dagen. Ik denk dat ze van elkaar afhankelijk zijn, in ieder geval wel in mijn boeken. Elk karakter neemt hierin een eigen positie en deze krachtstrijd maakt een belangrijk deel uit van de boeken die nog gaan komen.

Waarom denk je dat engelen interessante figuren zijn voor Young Adult lezers?
In eerste instantie zien ze er, in ieder geval in mijn verbeelding, ongelofelijk goed uit! Bijna iedereen groeit op met een soort van engelenmythologie, vanuit een religieuze opvoeding of een culturele context. We hebben een idee over hoe ze er waarschijnlijk uitzien (perfecte gelaatstrekken, pluizige witte vleugels), hoe ze zich gedragen (altijd bijzonder welwillend) en wat ze doen (in de bijbel zijn het boodschappers van God, maar ze worden in een culturele context ook gezien als beschermengelen). De lezers hebben dan ook een soort ingebouwd collectief bewustzijn van wat een engel is, wat geweldig is, omdat het daardoor toegankelijk is. Voor schrijvers is er nog zo veel ruimte om met deze bestaande verwachtingen te spelen en het stereotiep te doorbreken.

Wat maakt Luce en Daniel interessante karakters in vergelijking met andere populaire Young Adult figuren?
Ik geniet er erg van hoe rijk en gecompliceerd hun geschiedenis is. Het is geen liefde-op-het-eerste-gezicht romance, want er is een reden waarom hun liefde zo essentieel is en die reden overstijgt hen beiden. Er is veel dat Luce – en de lezers – nog te weten moeten komen over deze geschiedenis en ik kan niet wachten om alles te onthullen.

Literaire prijzen
Met zoveel geïnteresseerd publiek dat samenkomt, is Manuscripta een ideale plaats om prijzen uit te reiken of nominaties bekend te maken. Op zondag werden dan ook de zes genomineerden voor de NS Publieksprijs gepresenteerd en op maandag was de bekendmaking van de tiplijst voor de AKO Literatuurprijs. Uit deze 25 genomineerde boeken zal de jury over een maand een toplijst van 5 boeken kiezen en op 8 november wordt de uiteindelijke winnaar bekend gemaakt.

Aan het eind van de dag werd de Selexyz debuutprijs uitgereikt aan Franca Treur voor haar roman Dorsvloer vol confetti. Deze veelbelovende jonge schrijfster liep haast ontsteld het podium op, waar ze de prijs van €10.000 in ontvangst nam. Ze bekende dat ze niet had gedacht dat zij de winnaar zou worden; er waren al zoveel exemplaren van haar boek verkocht. De jury sprak echter zeer lovend over dit debuut, dat volgens hen “in niets onder hoeft te doen voor een roman van een rijpere schrijver”.

Ook was er aandacht voor de Grote Jongerenliteratuur Prijs, die dit jaar voor het eerst wordt uitgereikt. Volgens de initiatiefnemers (Stichting Lezen en het Nederlands Letterenfonds) valt jongerenliteratuur tussen het schemergebied van kinderboeken en volwassenliteratuur. Op Manuscripta maakten zij de longlist met 68 titels bekend. De vakjury, onder leiding van Hedy d’Ancona, zal in november twee boeken bekronen: één oorspronkelijk Nederlandstalig werk en één vertaald werk. De auteurs ontvangen elk €5000. Volgend jaar zal, in samenwerking met het CJP, een publieksprijs worden toegevoegd.

Nederland Leest
Rond het middaguur voerde Philip Freriks met Rosita Steenbeek een gesprek over het boek dat centraal zal staan tijdens de jaarlijkse actie Nederland Leest. De grote zaal van Jacoba van Velde zal tussen 22 oktober en 19 november gratis weggegeven worden aan leden van de openbare bibliotheek. Jacoba van Velde (1903-1985) is tegenwoordig niet erg bekend meer, maar toen haar roman in 1953 verscheen werd het boek zeer lovend ontvangen.

In De grote zaal wordt de oude Geertruide na een beroerte wakker in een verpleegtehuis en kijkt terug op haar leven. Rosita Steenbeek, die dit jaar de Lofrede op het boek zal schrijven, heeft na een ernstig auto-ongeluk ook een tijd in het ziekenhuis liggend moeten doorbrengen. Aangrijpend vertelde ze welke overeenkomsten ze zag tussen haar ervaringen en die van het personage Geertruide. Vol bewondering sprak ze over dit boek dat het volgens haar verdiende om onder de aandacht te komen.

Ontmoetingsplek voor professionals
In twee zalen bevonden zich stands van tientallen uitgevers, waar zij de titels van de te verschijnen boeken presenteerden. De bezoekers konden verschijningskalenders, brochures en voorproefjes (zoals het eerste hoofdstuk van Tikkop, de nieuwe roman van Adriaan van Dis) pakken bij de stands. Waar de zalen de vorige dag veel geïnteresseerd en gevarieerd publiek trokken, waren ze op de maandag vooral een ontmoetingsplek voor de professionals; uitgevers, boekhandelaren en schrijvers netwerkten volop.

Op deze maandag werden daarnaast lezingen gegeven en debatten gevoerd over thema’s die uitgevers en boekverkopers aangaan, zoals de opkomst van het e-book. Volgens Mariëtte Koekoek van de Koninlijke Boekverenigingsbond is dit geen bedreiging voor papieren uitgaven, maar kan het boekwinkels juist veel mogelijkheden bieden om op vernieuwende manieren hun boeken te verkopen. Zo is uit onderzoek gebleken dat de papieren boekverkoop juist stijgt door het aanbieden van het gratis e-book.

Al deze voorproefjes maakten de boekenliefhebbers nog enthousiaster over wat komend seizoen zal verschijnen en gebeuren op het gebied van de literatuur. Debutanten en oude bekenden zullen met hun talloze nieuwe titels de boekenkasten vullen. De zon en de feestelijke sfeer op de Westergasfabriek droegen bij aan een geslaagde Manuscripta 2010.

De zin van zingeving
Het concept van de voorstelling is afkomstig van Jasper Hupkens, Masterstudent Theaterwetenschappen in Utrecht en tevens performer in ECCE HOMO. Wat begon als een persoonlijk thema van Hupkens, is nu met behulp van een groep creatieve theatermensen verwezenlijkt tot een voorstelling op het Amsterdam Fringe Festival. ECCE HOMO verbeeldt een zoektocht naar zingeving en identiteit.

Voor regisseuse Anna Hermanns en dramaturge Merel van Huisstede gaat de voorstelling vooral over de pogingen van mensen om iets te willen zijn. Vandaar het idee van de ‘pose’ of ‘houding’ waarmee mensen zichzelf presenteren tegenover de rest van de wereld, en waar ze in vast komen te zitten.

Hermanns: “ECCE HOMO gaat daarom ook over het loslaten van die houding. Als je alleen maar blijft proberen en proberen iets te zijn, dan zie je soms niet meer goed wat er nog meer is, namelijk ‘niet-proberen’. En dan beteken je óók heel veel, of misschien wel veel meer dan wanneer je heel erg je best doet. Als je dat los kan laten, zou je misschien meer ontspannen kunnen leven.”

Van Huisstede: “Dat loslaten van een houding is een intens proces. In ECCE HOMO laten we zien hoe mensen dit proces, van een houding aannemen tot het loslaten ervan, beleven. Loslaten betekent niet dat je alleen even uitademt. Er moet veel gebeuren wil dat loslaten zich voordoen, daarom is het ook zo heftig om tot dat punt te komen.”

De vraag die de makers van ECCE HOMO daarmee willen opwerpen is: “Heeft het zin om met zingeving bezig te zijn? Haal je daar je geluk uit? En maakt het uit of je zingeving vindt of niet?” Volgens Hermanns heeft het te maken met de tijd waarin we leven. “Alles wat je kunt bedenken of waar je van droomt, lijkt ook bereikbaar. Je denkt dat alles maar haalbaar is en moet kunnen.”

Van Huisstede: “De vrijheid die onze generatie heeft en de vele keuzes die we kunnen maken kunnen er ook voor zorgen dat we vast komen te zitten.”

Een woordeloze performance, die moet je zien
ECCE HOMO bevat geen anekdote of verhaal en ook geen tekst. Het is een opeenvolging van beelden en een ontwikkeling waar de figuren zichzelf doorheen werken. Hermanns licht dit toe: “Bij het maken van de voorstelling zijn we uitgegaan van beelden en fysiek spel. Om het meer een ervaring te laten zijn. De figuren in de voorstelling zijn niet alleen psychologische personages, maar staan ook ergens voor. Ze willen iets loslaten, ze zitten ergens in vast en weten de weg naar buiten niet. Ze willen iets vertellen, maar kunnen het niet in woorden zeggen. Net zoals je het zelf soms moeilijk vindt om iets gevoelsmatigs in woorden uit te drukken, zeker als je met jezelf in de knoop zit.”

Van Huisstede: “De personages kunnen niet benoemen wat er mis is, daarom laten ze het zien. Het gebeurt in het moment, ze maken zelf keuzes maar voorzien de gevolgen niet. Woorden zijn in dit geval niet genoeg, de beelden maken ECCE HOMO zo krachtig.”

Een belangrijke rol is weggelegd voor theatervormgeefster Hester Postma, omdat zij met kostuums en decor mede de figuren en de beelden creëert. Tijdens de performance zit het publiek fysiek dicht op de acteurs en zo goed als in het decor. Het publiek maakt daardoor de ontwikkeling van de figuren mee alsof het in dezelfde situatie gevangen zitten. Wat willen de makers van ECCE HOMO bereiken bij de toeschouwers?

Hermanns: “Ik hoop dat mensen in eerste instantie kunnen genieten van de beelden en de performance. En dat ze zichzelf kunnen herkennen in de figuren en zich gaan afvragen hoe ze zelf in het leven staan.”

Van Huisstede: “Ik hoop dat ze mee kunnen gaan in ons denkproces, dat ze zó meegenomen worden door de voorstelling dat ze zich persoonlijk aangesproken voelen, dat het herkenbaar is. En vooral dat het ze raakt.”

Luister hier naar een fragment van het interview met Carry Slee: Luister hier naar een fragment van het interview met Carry Slee

Hoe kijk jij naar je eigen boeken?
“Oh, dat is grappig natuurlijk, haha. Ik vind dat mijn boeken iets bijdragen aan het leven van de jongeren van nu. Ze kunnen zich er namelijk heel goed mee identificeren; iedereen heeft wel eens iets meegemaakt waarover ik schrijf. Ik ben heel blij met mijn boeken.”

En blijf je trots of zie je ook mindere kanten?
“Ja, ik blijf trots, maar ik kan wel relativeren. Ik zou wel kunnen denken ‘oh, het zou nog honderd keer beter kunnen’, maar dat doe ik niet, want dit is wat ik kan en daar ben ik heel blij mee. En dat vind ik ook genoeg.”

Hoe zie je jouw eigen succes?
“Dat is me zó overkomen. Het is veel meer geworden dan ik ooit had gedacht. En het gaat altijd maar door. Toen ik dacht ‘nou, nu ben ik er écht ’, kwamen er weer films. Dus liep ik ineens over een rode loper met allerlei soapies . Dat is heel leuk, ik vind het één groot feest. Maar het heeft natuurlijk ook andere kanten. Het is heel hard werken, want als je zoiets wilt bereiken moet je er natuurlijk voor de volle honderd procent voor gaan.”

Voor jouw boeken moet je je veel inleven in anderen – de wereld dus door een andere bril bekijken – hoe ervaar je dat?
“Ik vind het heerlijk om mij in te leven in anderen. Ik kon me altijd al goed in anderen inleven; op school vertelde iedereen altijd zijn zorgjes aan mij en ze vertrouwden mij hun geheimen toe. Dan ging ik meedenken en soms losten we het dan op. Dat heeft er dus al heel jong ingezeten en nu kan ik mij inleven voor mijn boeken en dat vind ik heerlijk.”

Als je een blik op het verleden werpt, wat is dan het eerste waar je aan denkt?
“Als ik een blik op het verleden werp, denk ik aan mijn jeugd die niet gemakkelijk was. Ik denk dat ik daardoor ook graag voor kinderen schrijf, want er zijn erg veel kinderen die geen gemakkelijke jeugd hebben. Dat is waar ik het eerst aan denk. Ik denk er ook aan dat het toen niet gemakkelijk was, maar het heeft wel zijn vruchten afgeworpen, want daardoor kan ik wel mooie boeken schrijven die kinderen raken.”

Denk je dat als er een ‘Carry Slee’ was geweest in jouw tijd, je jeugd dan misschien gemakkelijker of interessanter was geworden door die boeken te lezen?
“Ik denk wel dat ik er wat aan had gehad. Want je had gewoon niks in die tijd. Je had alleen in de Margriet een rubriek – ‘Margriet weet raad’ – waar ik wel eens naar schreef, maar nu kan je gewoon mooie boeken lezen en herken je die dingen ook allemaal. Het is heerlijk om te merken als je niet de enige bent die met bepaalde dingen zit.”

Ondanks dat je een moeilijke jeugd hebt gehad, ben je niet jaloers op andere mensen die bijvoorbeeld een rustigere jeugd hebben gehad?
“Nee, wat ik er nu mee heb gekund, dat is zo mooi, dat had ik niet willen missen. Ook niet voor een rustigere jeugd.”

Is er iets wat het licht niet mag zien in jouw wereld?
“Ik denk het niet. In mijn wereld mag iedereen alles weten, ik heb immers ook autobiografische romans geschreven. Ik ben iemand die vindt dat je alles mag vertellen.”

Je bent ook een verteller immers...
“Ja, daarom. Anders kun je wel ophouden, als dit niet mag en dat niet mag. En ik denk ook dat dat je mooi maakt, dat je dat durft en niet denkt ‘ja maar zo kom ik er niet goed uit, niet zeggen’. Nee, gewoon wel zeggen, want iedereen kent dat wel.”

Wat zie je als je naar jouw eigen toekomst kijkt?
“Ik ben nu natuurlijk eenenzestig, dus ik zie al dat ik een beetje oud ga worden. En dat ik wat minder hard moet werken – dat doe ik al, want anders gaat het niet. Maar ik vind het eigenlijk heel mooi om zestiger te zijn, want nu kan ik in alle rust weer eens iets gaan maken.”

Als je naar de meningen van anderen kijkt – bijvoorbeeld recensies of mensen die kritiek uiten of juist lovend zijn – verandert dan de kijk op jezelf?
“Nee, dat doet mij allemaal heel weinig. Ik vind het fijn als mensen lovend zijn, maar het verandert mij niet echt. Ik ben toch wie ik ben en als ze kritiek hebben ben ik dat ook. Ik denk dat ik heel dicht bij mijzelf sta. Het maakt ook niet uit, ik doe dit graag en het heeft succes. En als mensen mij de hemel in prijzen, denk ik ‘dat hoeft ook niet, want ik ben ook maar een gewoon mens’.”

Ben je wel eens de ‘echte’ wereld uit het oog verloren als je je verdiepte in de fantasiewereld van een boek?
“Nee, ik schrijf zo realistisch dat ik toch wel altijd in de ‘echte’ wereld blijf. Maar het is wel zo dat ik tijdens het schrijven dingen om mij heen niet zie, want ik ben steeds met het verhaal bezig in mijn hoofd. Het is wel een heel toegespitst beroep, ik ben er echt helemaal mee bezig.”

Als je nu je eigen wereld in drie woorden zou moeten omschrijven, hoe zou je die dan omschrijven?
“Warm, veilig en happy.”

En hoe zou je jouw blik op de wereld omschrijven?
“Uitdagend, inspirerend en zorgelijk.”

Wat zeg jij als ik zeg: ‘Het oog wil ook wat hebben’?
“Oh ja, dan denk ik natuurlijk weer meteen aan mijn boeken. En aan de films, want het gaat er ook om dat het leuke mensen zijn die het spelen. Maar ook het boekomslag is heel belangrijk.”

En bij ‘Een oogappel hebben of zijn’?
“Dan denk ik meteen ‘dat ben ik niet geweest’. Maar ik heb nou net een kleinzoon gekregen, die is drie maanden en dat is wel een beetje mijn oogappeltje op dit moment.”

Heb je ook een soort idool of een andere schrijver die je erg goed vindt of die je leuk vindt om te lezen?
“Ik ben eigenlijk heel nuchter, ik heb helemaal geen idool. Ik ben ook niet zo iemand die idolen heeft. Ik zie altijd heel duidelijk dat iedereen ook maar gewoon mens is, wat je ook doet. Of je nou lekkere broodjes bakt of mooie boeken schrijft, ik vind beide even belangrijk. En sinds ik schrijf, lees ik bijna niet meer. Want geen enkele schrijver leest, dat is heel raar. Je bent met je eigen verhaal bezig en dan is het wel genoeg.”

Dan tenslotte: ‘Een doorn in het oog’. Heb je iets waar je je aan irriteert of aan ergert?
“Oh ja, ik interesseer me ook erg voor politiek, dus als ik dan de laatste tijd zie wat er allemaal gebeurt en wat er gaande is in Nederland, dan is dat voor mij wel een doorn in het oog. Dan denk ik ‘jongens, laten we nou allemaal ook eens gewoon gaan genieten en om elkaar gaan geven in plaats van – materieel gezien – alsmaar meer en meer willen’. Het land wordt over de hoofden van de mensen heen geregeerd en dat is een doorn in mijn oog.”

Beluister hier het hele interview met Carry Slee door Michelle Brouwer Interview met Carry Slee door Michelle Brouwer

De techniek laat het in eerste instantie afweten, maar na een half uur wachten komen de mannen van Moke dan eindelijk onder luid gejuich het podium op. Het is goed zichtbaar dat deze band het imago van ‘wel een leuk bandje te zijn’ ontstegen is. De mannen van Moke stralen enthousiasme uit, maar ook een zekere air.

De bandleden staan tijdens het optreden als koele kikkers op het podium en met het publiek vindt tijdens het optreden dan ook nagenoeg geen interactie plaats. Omstanders worden niet meegenomen in de muziek en dat is jammer, want op het podium is juist veel enthousiasme, samenspel en interactie tussen de bandleden onderling.

Setlist
Moke laat tijdens het optreden nummers horen van hun nieuwste cd the long & dangerous sea, uitgekomen in 2009. De nummers zijn uiteenlopend van aard; gaan zowel over liefde, als over politiek. Tijdens de hitsingle ‘Switch’ wordt de zang van Felix Maginn ondersteund door het gitaarspel van Phil Tillie, die met zijn ondersteunende maar ook solistische gitaarrifs een belangrijke factor is binnen de band.

Eddy Steeneken heeft als toetsenist de belangrijke rol om strijkers en jaren ’80 Brit-pop deuntjes na te bootsen. Drummer Rob Klerkx en bassist Marcin Felis maken de band compleet en vormen duidelijk de ritmische basis. Soms spelen ze rock, soms meer ballad, maar de songs deinen altijd goed mee.

Uitwerking
Net als de recensies over hun laatste cd the long & dangerous sea zijn ook de reacties op het optreden van Moke in Emmen divers. Menigeen staat wild enthousiast te springen op de muziek en vindt het helemaal fantastisch. Andere reacties zijn minder lovend: “er had net zo goed een cd opgezet kunnen worden” aldus een toeschouwer. Het publiek was het met elkaar eens dat het een goed optreden was, wat betreft de muziek, maar zag te weinig enthousiasme en interactie tussen hen en de band. Een gemiste kans voor Moke op Rupspop dus .

In een bus wordt het publiek naar de eerste locatie gebracht. Aan de rand van een maïsveld ligt een omgevallen huis op een hoop zand. Een jongetje gekleed in een indianenpak loopt voorbij en richt zijn pijl en boog op het publiek. Een in zwart geklede cowboy komt vanuit het maïs tevoorschijn op de eerste tonen van Ennio Morricone, de muzikanten bevinden zich nog ergens tussen het maïs. Heel onverwacht verschijnt een vrouw met een stofzuiger en een boze puber met een tas op haar rug stuift achter haar aan.

De grote trek
De drietalige voorstelling Op zoek naar thuis (Nederlands, Fries en Leeuwarders) is een familievoorstelling voor kinderen vanaf acht jaar, waarin drie generaties gaan verhuizen en een nieuw thuis moeten vormen. Door een nieuwe start te maken, proberen ze hun verleden achter hen te laten. Toch belandt Boerin Dieuwke (Leny Dijkstra) na een wandeling weer op het erf van haar oude boerderij, die niet langer van haar is. En een Jazzpianist (Hans Thissen) blijft na een gebroken relatie letterlijk steken in het drijfzand, waar zijn nieuwe buurvrouw Pats (Lysbeth Welling) hem moet uittrekken.

Cowboys en indianen
In zwart gestoken cowboys bewegen zich tussen de personages. Zij dagen de nieuwe bewoners uit om een keuze te maken. Kies je voor vrijheid of gebondenheid? Kies je voor het leven of de dood? Ze creëren zekerheid en onzekerheid bij de verschillende personages.

De rode draad vormt de zoektocht naar de weggelopen Sproet. Het dertienjarige meisje (Alyt Damstra) begrijpt niet waarom mensen in huizen gaan wonen. Waarom zwerven ze niet gewoon rond? Ze voelt zich sterk aangetrokken door de cowboys die een vrij leven leiden en niet in een nieuwbouwhuis moeten gaan wonen. Ze krijgt van hen witte cowboylaarzen, maar als ze zich echt bij hen wil voegen, moet ze alles achterlaten, ook haar familie.  Met -bescherming van het indianenjongetje weet ze de cowboys weg te jagen van haar nieuwe thuis.

Zintuiglijke belevenis
De voorstelling is een belevenis voor de zintuigen. De geur van koeienmest komt je tegemoet en wanneer het publiek zich in de maïsvelden begeeft, hoort het stemmen terwijl het met de laarzen door de blubber loopt. Een mannenkoor begeleidt het publiek al zingend naar de verschillende locaties, waar de cowboymuziek de sfeer bepaalt. Het prachtige weer doet de ernstige regenval van de afgelopen week vergeten, al heeft het gezelschap de nodige voorzorgmaatregelen genomen door de paden te bestrooien met houtsnippers.

Het ontheemde gevoel van de personages wordt goed overgebracht in het spel en het gebruik van de locaties. De wijdse leegte van de Friese vlakte zorgt voor inspiratie, of juist voor het beklemmende gevoel dat je de weg naar huis niet meer terug kunt vinden. Toch vinden alle figuren hun plek in de nieuwe omgeving en wordt er een gevoel van thuis-zijn gecreëerd.

De twee dames in THEE nemen geen doosje thee mee op visite, maar een koffer vol. Maar wiens thee (overigens allemaal met dezelfde smaak van hetzelfde merk) zullen ze zetten? En hoe? Drinken ze inmiddels eigenlijk niet liever koffie? Nog voor de thee is gezet, ontaard de ontmoeting in een absurde competitie.

Eigen wereld
De actrices van Poolse Vis (opgericht in 2005) creëren met behulp van theezakjes een eigen wereld. Lichaamstaal en muziek – van tango tot balkan – vormen een verhalende choreografie. Die verhaallijn geeft het publiek dat onbekend is met mimetheater houvast. Inge Voskamp en Eveline Agema hebben weinig woorden nodig om de ontmoeting nóg ongemakkelijker te maken: “Heb jij nog steeds die kat?” (ander knikt) “Tommy? Timmy?” De ander: “Jip”.

Hoogtepunt is een live-projectie op de achterwand van het speelvlak. Een videocamera registreert een landkaart die op tafel ligt. De twee halen herinneringen op aan hun tijd bij de padvinders. De kaart verandert in een bos waarin twee theezakjes (de meisjes) rond paraderen. De een laat de ander struikelen – met het touwtje van het theezakje. Een label van een zakje wordt een gsm om een ziekenauto – een rood theedoosje met fietslampje – te bellen.

Ongemakkelijk gezelschap
Hilarisch zijn de scenes waar de vrouwen hun hobby met de ander proberen te delen. Agema en Voskamp vouwen theezakjes en beelden vogels uit. Ze weten van deze toch al weinig populaire hobby’s, vervreemdende ongemakkelijke bezigheden te maken. Je vraagt je soms af waarom deze twee koppige mensen elkaars gezelschap zoeken. De liefde die de ene vrouw voor de ander blijkt te voelen, valt dan ook enigszins uit de lucht.

Dat die avances leiden tot escalatie is geen verrassing, de extremiteit ervan wel. Een gevecht op, over en naast de tafel houdt het midden tussen spel en dans. In slow motion slaat een vuist tegen een gezicht en de twee buitelen over de tafel. Theezakjes vliegen door de lucht en het servies sneuvelt. THEE ontaardt in een geregisseerde puinhoop met een macaber einde.

Deze derde voorstelling van Poolse Vis (voor het eerst gespeeld in 2008) is ideaal voor wie van absurde humor houdt én wil kennismaken met mimetheater.

Waar wel aardig mee geëxperimenteerd wordt zijn thema’s en taalgebruik. Zo is er een komisch toneelstuk over kanker, een relatietoneelstuk waarin ‘sex’ en ‘fuck’ zonder enige censuur de centrale woorden zijn, en een familiedrama waarin een homoseksuele man als baby door zijn biologische moeder ter adoptie was afgestaan en nu opnieuw contact met haar zoekt. Welk van deze stukken heeft de meeste Broadway-potentie?

How my mother died of cancer, and other bedtime stories
Een komedie over kanker kan eigenlijk niet anders dan eindigen in tranen. Dat is het vreemde maar ook het mooie aan deze voorstelling. Auteur Chris Kelly baseerde zijn toneelstuk op persoonlijke ervaringen met zijn zieke, en later dode, moeder. Het idee ontstond toen hij in de wachtkamer van het ziekenhuis zat. Hij bedacht de 25-jarige Kate (Elizabeth Romanski) die na het overlijden van haar moeder aan kanker een ‘low budget’ theaterstuk over dit verlies wil opvoeren in de hoop dat het haar zal helpen bij de verwerking van haar verdriet. Samen met haar vader en broertje en enkele vrienden – die gewoon ‘zichzelf’ moeten voorstellen – probeert ze standvastig haar script te volgen en het publiek een boeiende avond te bezorgen.

Het begint als een soort vaudevilleshow met overdreven glimlachende gezichten, de ‘cancer dance’, liedjes en scènes waarin de diagnose en behandeling van kanker worden toegelicht. Kate heeft voor de rol van de moeder een zogenaamde professionele actrice (Sharon Wyse) ingehuurd die voornamelijk in een ziekenhuisbed ligt, maar soms staat ze frivool op om mee te doen in een komisch bedoelde sketch. Het eerste deel van de voorstelling bevat eigenlijk een overdosis aan veelal flauwe grappen over kanker. Maar al vanaf het begin is te zien dat vader (Mike Boland) de grote dwarsligger is. Dat leidt halverwege het script tot een reeks ‘spontane’ onderbrekingen waarin de ware gevoelens van de personages boven water komen.

De dialogen tussen Kate en haar broertje Tim, vader en Tim, en vader en Kate buigen de voorstelling vanaf dat punt om in een aangrijpende realistische toestand. Ontroerend is het praatje van vader aan het sterfbed van zijn vrouw, die hem helpt te zeggen wat hij wil zeggen. Tot slot spreekt Sharon Wyse in de rol van moeder de laatste woorden tot haar kinderen alsof ze hen zojuist een verhaaltje voor het slapen gaan heeft verteld, zoals ze vroeger altijd deed. Uiteindelijk verlaat vrijwel iedere toeschouwer de zaal met tranen in de ogen.

Een interviewfilmpje met Chris Kelly is te zien op de website van de voorstelling (www.cancerplay.com).

Heterosexuals
Dit toneelstuk van Lee Papa (tevens de regisseur) wordt omschreven als een ‘obscene comedy’ met ‘sexual small talk’ ‘about how much we just want to fuck’. Een getrouwde man (‘He’) belandt op een avond op de bank bij een andere vrouw (‘Other’) waarmee hij heel open en expliciete gesprekken heeft over seksvoorkeuren en -fantasieën. Beiden nemen ze regelmatig de woorden ‘sex’, ‘fuck’, ‘ass’ en ‘dick’ in de mond. Later in het stuk blijkt deze ‘andere’ vrouw een vriendin te zijn van zijn echtgenote (‘She’) die overigens stilzwijgend op de hoogte is van de affaire. Het overspel zelf speelt zich niet voor de ogen van de toeschouwer af. Praatjes vullen immers geen gaatjes, om het maar heel flauw te zeggen. In Heterosexuals mag de taal dan wel vol seks en lust zijn, in het spel van de acteurs is weinig spannends te bemerken.

Heterosexuals is opgebouwd uit vijf scènes, te beginnen met ‘He’ en ‘Other’ bij haar thuis. Zij flirt, stelt vragen, neemt geen blad voor de mond als het om haar seksleven gaat. Hij geeft weifelend maar eerlijk antwoord op haar gewaagde vragen. En dan: ‘the woman invites the man to touch her’. Wat betreft aanrakingen – of iets wat die kant op gaat – is deze voorstelling echter nogal saai en preuts. De acteurs willen spanningen tussen de personages suggereren, maar dat gaat nogal moeilijk als je meters van elkaar vandaan gaat staan of zitten. Fysiek gebeurt er dus vrijwel niks, in tegenstelling tot alle grootspraak over wat ze allemaal willen doen en beleven. Het is alsof de makers van de voorstelling de tekst al het werk willen laten doen.

In de vervolgscènes blijkt dat het huwelijk al niet op rolletjes loopt en hebben de twee vrouwen een lunchafspraak. Terwijl de door seks geobsedeerde vriendin een langdradige monoloog houdt over haar single seksleven, zit de echtgenote gretig een salade weg te kauwen. Ze zegt geen woord en in haar non-verbale spel is weinig emotie te bekennen. De meest originele scène in deze clichématige driehoeksverhouding is die waarin de echtgenote haar wraak zoekt in het vernederen van haar overspelige man. Hij moet namelijk tot in de details vertellen hoe de seks met haar vriendin was. Jammer genoeg maakt Jeff Kreisler ook in deze scène van zijn personage een simpele slappe zak die aan z’n suffe huwelijk probeert te ontsnappen. Wat is daar nou grappig aan?

Lost and Found
Dit is het meest traditionele toneelstuk in het rijtje, een familieportret van een arbeidersgezin in Boston. Pa is een jaar geleden overleden aan hartkwalen, hij was politieagent. Zoon Tommy is rechercheur en sinds kort de man in huis. Dochter Marie worstelt met haar zelfvertrouwen doordat haar vriend Keith, die dorpsagent is, weigert haar ten huwelijk te vragen. Moeder Eva is een vrouw die ondanks haar weduwestatus het hoofd niet laat hangen en haar kibbelende kinderen resoluut tot stilte maant. De familie Broncato lijkt stug en liefdeloos, maar daar komt verandering in met de komst van een vreemdeling die al snel niet zo vreemd blijkt te zijn.

Vincent is de man die op een avond aanklopt en verklaart Eva’s zoon te zijn. Hij was de baby die zij ter adoptie afstond toen zij als tiener zwanger raakte van haar jeugdliefde, nog voordat zij trouwde. Maar Eva moet er niks van weten, heeft dit altijd verzwegen tegenover haar kinderen en probeert het verleden nu ook te laten waar het was. De sympathieke Vincent weet echter door zijn vasthoudende interesse in zijn bloedverwanten de harten van zijn halfbroer en –zus te veroveren. Dat hij homoseksueel is, is voor hen een zure appel – maar daar bijten ze zich doorheen dankzij goede gesprekken (Marie) en een gebroederlijk potje knokken (Tommy).

John Pollono – die ook de rol van Tommy speelt – schreef Lost and Found als een deels autobiografisch stuk. Het emotionele proces van de personages heeft hij zelf doorgemaakt in een soortgelijke situatie. Verwarring, verwondering en nieuwsgierigheid heeft Pollono dan ook knap verwerkt in prachtige scènes met levendige, vlotte dialogen en mooie, ronde karakters. Leuk om te weten: de rol van Eva wordt gespeeld door The Sopranos-actrice Geraldine LiBrandi.

Uiteindelijk geeft ook moeder zich gewonnen en omhelst haar ‘verloren’ zoon die van hun gezin weer een hechte familie maakt. Het verhaal heeft vele wendingen en alle personages hebben zo hun eigen subverhaaltjes. Dankzij de sterke cast en hun overtuigende (samen)spel is Lost and Found een spannende dramatic rollercoaster met voldoende komische momenten. Dit stuk verdient een groter podium en een groter publiek… misschien wel op Broadway.

Afwisselend
Het is even wennen: Youp van ’t Hek begint Omdat de nacht met een rustig en ingetogen gezongen gedicht. “U dacht vast: ik hoop dat hij dat niet te vaak gaat doen vanavond,” zegt de cabaretier even later. Gelukkig. Met de zelfspot zit het dus wel goed. Hij heeft hier echter wel een beetje gelijk: zang is inderdaad niet zijn sterkste punt. Maar eigenlijk maakt dat helemaal niets uit. De sfeer die bij al zijn liedjes wordt gecreëerd is namelijk erg intiem en heeft bovendien een hoog kleinkunstgehalte. Begeleid door vier muzikanten en de uitstekende zangeres Lotte Horlings onderbreekt Youp op deze manier zijn gepassioneerd vertelde verhaal en rake grappen. Een prettige afwisseling die ervoor zorgt dat de scènes soepel in elkaar overlopen.

Droomwereld
De rode draad in de voorstelling is de licht zeurderige man Erik, die de cabaretier vorig jaar na een voorstelling ontmoette. Erik is uitgeblust, ontevreden en droomt van een beter leven. Zijn verhaal, dat Youp als een volleerd verteller navertelt, gaat over een surpriseparty die zijn collega’s voor hem organiseerden. Verafschuwd en ongelukkig loopt hij weg van het feest en belandt in een bos, waar hij een klein lichtje ziet branden. Erik loopt erheen en treft een jonge vrouw in een huisje aan (gespeeld door zangeres Lotte Horlings), bij wie hij alles vindt wat hij in zijn eigen leven mist. Een droomwereld. Dit is de kapstok waaraan Youp zijn show ophangt en zo laat hij Erik in Omdat de nacht model staan voor een groot deel van het Nederlandse volk.

Spelplezier
Het verhaal van Erik komt steeds in hetzelfde patroon terug in de voorstelling. Youp begint met het maken van grappen: iets waar hij nog altijd ontzettend goed in is. Zijn spelplezier spat er in deze fragmenten vanaf. Irritaties over files en de consumptiemaatschappij komen allemaal weer langs. Ook aan de actualiteit gaat Van ‘t Hek niet voorbij: Laura Dekker, de PVV en de chaos rondom de formatie en het CDA ontspringen de dans niet. Niet erg vernieuwend maar wel lekker fel en herkenbaar voor het publiek, dat hartelijk om de -soms wel érg platte- grappen lacht.

Knus
Na enkele grappen volgt steeds een subtiele overgang naar een lied dat mooi aansluit op het verhaal van Erik, met steeds hetzelfde thema: ‘de nacht’. Vooral het lichtontwerp speelt bij de overgangen een grote rol: die worden ondersteund door veranderingen van de lichtkleur. Het decor, dat het bos en het huisje uit Eriks’ verhaal uitbeeldt, is sprookjesachtig. Dit zorgt voor een knus sfeertje in de zaal. Vervolgens vertelt Youp het verhaal van Erik. Ook dit maakt indruk, want naast komiek is Van ‘t Hek ook een ijzersterke verhalenverteller. Hij komt dicht bij het publiek met zijn mooie verhaal en maakt contact. De eerst zo felle grappenmaker krijgt nu het hele publiek stil . En dat is knap.

De nacht
Zijn boodschap is duidelijk: jongens, niet zo zeuren. Leef! ‘Blijf niet hangen in die nachtelijke droomwereld, maar probeer je dromen in je eigen leven te verwezenlijken.’ Een credo dat Youp al jaren vol overgave aan zijn publiek probeert over te brengen.  Zo ook in Omdat de nacht: niet bijster origineel, maar wel steengoed en geslaagd, want het publiek loopt na het laatste nummer nog glimlachend de zaal uit. De donkere nacht in, klaar om weer te dromen.